Kolba kukurydzy to jeden z tych elementów rośliny, które na pierwszy rzut oka wyglądają podobnie, a mogą skrywać ogromne różnice. Liczba ziaren na kolbie kukurydzy waha się od kilkuset do prawie tysiąca, zależnie od odmiany, warunków pogodowych i agrotechniki. Ten artykuł wyjaśnia, ile ziaren przeciętnie mieści się na jednej kolbie, co na tę liczbę wpływa i jak ją szybko oszacować bez mozolnego liczenia ziarenko po ziarenku.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Przeciętna kolba kukurydzy ziarnowej w warunkach polowych ma około 400–600 ziaren, a dobrze rozwinięta może osiągać nawet 800.
• Liczba ziaren na kolbie to iloczyn liczby rzędów (zwykle 12–18) i liczby ziaren w rzędzie (zwykle 30–50).
• Liczba rzędów jest cechą silnie genetyczną i ustala się już we wczesnych fazach rozwoju rośliny, zanim pojawią się znamiona.
• Warunki środowiskowe – susza, upały i niedobór azotu – obniżają liczbę ziaren w rzędzie, co bezpośrednio zmniejsza plon.
• Kukurydza cukrowa i popcorn mają istotnie mniej ziaren na kolbie niż kukurydza ziarnowa.

Ile ziaren ma kolba kukurydzy?

Typowa kolba kukurydzy ziarnowej w polskich warunkach polowych mieści od 400 do 600 ziaren. To wartość, którą potwierdzają zarówno doświadczenia polowe prowadzone w Polsce, jak i dane z zachodnioeuropejskich i amerykańskich opracowań doradczych. Górna granica tego zakresu odpowiada kolbom z dobrze dobranych odmian, uprawianych przy optymalnej obsadzie i nawożeniu.

Żeby dobrze rozumieć tę liczbę, warto znać jej strukturę. W agronomii liczbę ziaren na kolbie (KNE, kernel number per ear) oblicza się jako iloczyn dwóch cech:

• liczba rzędów ziaren (KRN) – zwykle 12–18 rzędów, przeciętnie ok. 14–16,
• liczba ziaren w rzędzie (KNPR) – zwykle 30–50 ziaren, w dobrych warunkach do 60.

Przy 16 rzędach i 50 ziarnach w rzędzie otrzymujemy 800 ziaren – to wartość, którą podaje się jako modelową dla dobrze wykształconej kolby. W realnych warunkach polowych, gdzie niemal zawsze pojawia się jakiś stres, wynik jest niższy.

Dane z doświadczeń polowych z Biuletynu IHAR pokazują konkretne wartości dla wybranych odmian:

W innym badaniu, dotyczącym wpływu gęstości siewu, wyniki były wyższe – przy obsadzie 6–9 roślin/m² kolby miały od 507 do 548 ziaren, a przy zagęszczeniu 10 roślin/m² wartość spadła do 507. To dobry przykład tego, że obsada roślin bezpośrednio wpływa na to, ile ziaren wykształci każda kolba.

Warto zestawić ze sobą wartości potencjalne i rzeczywiste:

Różnica między potencjałem a realizacją bywa ogromna – roślina może mieć zawiązanych blisko 1000 zalążków, a do zbioru dochodzi 400–500 ziaren. Resztą zarządza środowisko.

Wskazówka: Jeśli chcesz szybko oszacować liczbę ziaren na kolbie bez liczenia każdego z osobna, policz liczbę rzędów, a następnie zlicz ziarna w trzech reprezentatywnych rzędach i oblicz ich średnią. Przemnóż te dwie wartości – błąd oszacowania jest niewielki, pod warunkiem że czubek kolby jest dobrze zaziarniony.

Dlaczego liczba rzędów na kolbie jest zawsze parzysta?

Ziarna na kolbie kukurydzy powstają ze sparowanych kłosków, rozmieszczonych parami wzdłuż osi kolby. To sprawia, że liczba rzędów jest zawsze liczbą parzystą – typowo 12, 14, 16 lub 18. Kolby z 13, 15 albo 17 rzędami zdarzają się, ale są anomalią, wynikającą z zaburzeń rozwoju merystemu kwiatostanowego we wczesnej fazie wzrostu rośliny.

Liczba rzędów ustala się bardzo wcześnie – często już w fazie 5–6 liści, na długo przed kwitnieniem. Oznacza to, że stres na początku sezonu może trwale zredukować potencjalną liczbę ziaren, zanim w ogóle pojawi się kolba. Późniejsza doskonała pogoda w czasie zapylenia nie odtworzy rzędów, które nie zostały zawiązane.

Od czego zależy liczba ziaren w kolbie kukurydzy?

Liczba ziaren to wynik działania dwóch czynników – genotypu i środowiska – przy czym każdy z nich w inny sposób wpływa na poszczególne składowe KNE.

Liczba rzędów ziaren jest silnie uwarunkowana genetycznie. Odpowiadają za nią konkretne geny, m.in. FEA2 (FASCIATED EAR2), który reguluje wielkość merystemu kwiatostanowego, oraz KRN4 – gen odpowiadający za ilościową zmienność liczby rzędów. Ta cecha jest stosunkowo odporna na warunki środowiskowe po zakończeniu fazy inicjacji merystemu.

Liczba ziaren w rzędzie to inna historia. Kształtuje się przez znacznie dłuższy okres – od inicjacji zalążków, aż do wczesnego nalewania ziarna – dlatego reaguje silniej na:

• suszę i niedobór wody podczas kwitnienia,
• wysokie temperatury w trakcie pylenia,
• niedobór azotu ograniczający dostępność asymilatów,
• niedobór boru, który objawia się charakterystycznymi pustymi miejscami na kolbie, gdzie ziarniaki się nie zawiązały.

Badania nad nawożeniem azotowym wykazały, że wzrost dawki azotu z 0 do 30 kg N/ha powoduje wyraźny wzrost liczby ziaren w kolbie. Dalsze zwiększanie dawki do 60 kg N/ha nie poprawia już tej cechy, choć może pozytywnie wpływać na inne parametry plonu. Istnieje więc wyraźny próg, powyżej którego liczba ziaren w kolbie przestaje reagować na nawożenie.

Ważne jest też to, kiedy stres się pojawia. Roślina kukurydzy może zredukować liczbę potencjalnych ziaren jeszcze przed pojawieniem się znamion, jeśli warunki w tym czasie są niekorzystne. Stres przed kwitnieniem i w jego trakcie skutkuje niepełnym zaziarnioniem, a często właśnie niezaziarniony czubek kolby jest pierwszym sygnałem problemów – znamiona w tej części kolby pojawiają się najpóźniej i mają najkrótsze okno czasowe na skuteczne zapłodnienie.

Wskazówka: Puste miejsca na kolbie niekoniecznie oznaczają nieudane zapylenie. Ziarniaki mogły zostać zapłodnione, ale obumarły w pierwszych 10–14 dniach po zapyleniu wskutek suszy, upału lub braku asymilatów. Zanim ocenisz plantację jako słabo zapyloną, sprawdź warunki pogodowe z okresu krótko po kwitnieniu.

Warto też wiedzieć, że dwie kolby o podobnej długości mogą się różnić liczbą ziaren nawet o 200–300 sztuk, jeśli jedna ma 14 rzędów, a druga 20. Długość kolby jest więc słabym wyznacznikiem jej plonowania.

Czy liczba ziaren różni się w zależności od odmiany kukurydzy?

Tak – i to znacznie. Różnice wynikają zarówno z genetyki danej odmiany, jak i z celu użytkowego rośliny.

Kukurydza ziarnowa (tzw. field corn) jest hodowana pod kątem maksymalizacji plonu suchej masy ziarna. Jej kolby przy optymalnych warunkach mogą mieć 700–900 ziaren, a dobrze znane odmiany w badaniach fenotypowych osiągają górną granicę tego zakresu. W praktyce produkcyjnej mieści się to jednak w przedziale 400–600 ziaren. Przy czym możesz tu przeczytać więcej o tym, czy kukurydza jest zbożem, bo odpowiedź może być niespodziewana.

Porównanie typowych zakresów dla różnych typów kukurydzy:

Kukurydza cukrowa ma z reguły nieco mniej ziaren niż kukurydza ziarnowa przy podobnym rozmiarze kolby. Wynika to z innej architektury kolby i odmiennych priorytetów hodowlanych – liczy się smak, zawartość cukrów i wygląd kolby. Warto też wiedzieć, że kolby kukurydzy cukrowej bywają sprzedawane przede wszystkim według wyglądu i długości, ale odmiany supersłodkie mogą mieć drobniejsze ziarna przy podobnej długości kolby jak odmiany pastewne. Jeżeli zastanawiasz się, czy kukurydza truskawkowa jest jadalna, odpowiedź też jest nieoczywista.

Popcorn to przypadek szczególny. Mniejsza liczba ziaren na kolbie nie przekłada się wprost na mniejszą objętość gotowego produktu – liczy się twardość bielma i wilgotność ziarna, które decydują o tym, jak dobrze każde ziarno się ekspanduje po podgrzaniu.

Na liczbę ziaren w kolbie wpływa też oznaczenie FAO odmiany, czyli jej wczesność. Skrót FAO w uprawie kukurydzy informuje o długości okresu wegetacji i pośrednio wpływa na potencjał plonowania, w tym na architekturę kolby.

Ile kolb ma kukurydza i jak to wpływa na sumaryczną liczbę ziaren?

Typowa roślina kukurydzy wytwarza jedną kolbę nadającą się do zbioru. Druga i trzecia kolba, jeśli się zawiążą, są zwykle znacznie słabiej rozwinięte. Dzieje się tak, bo roślina kieruje asymilaty przede wszystkim do pierwszej kolby, a pozostałe traktuje jako zabezpieczenie na wypadek uszkodzenia.

Sumaryczna liczba ziaren z jednej rośliny zależy więc głównie od jakości jednej kolby, a nie od ich ilości. Przy gęstszej obsadzie liczba kolb na hektar rośnie, ale każda kolba ma mniej ziaren – rośliny konkurują o wodę, składniki pokarmowe i światło. Dane z badań potwierdzają tę zależność: przy obsadzie 10 roślin/m² kolba miała 507 ziaren, przy obsadzie 6 roślin/m² – 534. To różnica pozornie niewielka, ale przy przeliczeniu na cały hektar i uwzględnieniu całkowitej liczby kolb wynik może być zaskakująco zróżnicowany.

Dobrze zaplanowana obsada roślin to jeden z czynników, który bezpośrednio reguluje, czy więcej zyska się na liczbie kolb, czy na lepszym wyziarnowaniu każdej z nich.

Wskazówka: Oceniając plantację kukurydzy pod kątem plonowania, nie skupiaj się wyłącznie na liczbie rzędów ziaren na kolbie. Ziarna u nasady kolby zapładniają się wcześniej i są często pełniejsze niż te przy czubku, dlatego słabe zaziarnienę czubka może znacząco obniżać masę plonu nawet przy dobrze wyglądającej kolbie.

Jak systemy uprawy i nawożenie zmieniają liczbę ziaren w kolbie?

Liczba ziaren na kolbie kukurydzy jest wrażliwa na technologię uprawy. W badaniach porównujących różne systemy uprawy wykazano, że systemy uproszczone i siew bezpośredni (zerowa uprawa) prowadziły do większej liczby ziaren w kolbie – o około 25–37% więcej niż w tradycyjnym zmianowaniu. Wynika to prawdopodobnie z lepszego zatrzymywania wody w glebie i mniejszego stresu roślin w newralgicznych fazach.

Kukurydza CCM – czyli wilgotne ziarno kukurydzy zakiszane na paszę – jest zbierana wcześniej niż kukurydza ziarnowa, dlatego nie zawsze osiąga pełne nalewanie ziarna. Więcej o tym, czym jest CCM z kukurydzy i kiedy się ją stosuje, wyjaśniam w osobnym artykule.

Nawożenie azotowe poprawia liczbę ziaren w kolbie do pewnego progu – jak wspomniałem wcześniej, efektywna dawka to ok. 30 kg N/ha, powyżej której ten parametr się stabilizuje. Natomiast mikroelementy, w szczególności bor, działają bardziej zero-jedynkowo – niedobór boru powoduje nieregularne puste miejsca na kolbie, gdzie ziarniaki się nie zawiązały mimo prawidłowego zapylenia.

Kukurydza pochodzi z Ameryki Środkowej i była domestykowana przez tysiące lat. Jeśli ciekawi cię, skąd pochodzi kukurydza i jak zmieniała się przez stulecia hodowli, warto sięgnąć do historii tej rośliny – to zaskakująco długa droga od teosinte z zaledwie 2 rzędami ziaren do dzisiejszych odmian z 18 rzędami.

Podsumowanie

Kolba kukurydzy ma przeciętnie od 400 do 600 ziaren w typowych warunkach polowej produkcji ziarnowej. Dobrze rozwinięte kolby, przy optymalnej agrotechnice i sprzyjającej pogodzie, mogą mieć 700–900 ziaren, zbliżając się do biologicznego potencjału odmiany. Liczbę ziaren na kolbie kukurydzy wyznaczają dwa składniki – genetycznie uwarunkowana liczba rzędów i środowiskowo wrażliwa liczba ziaren w rzędzie. Stres podczas kwitnienia obniża ten drugi parametr. Kukurydza cukrowa i popcorn mają mniej ziaren niż kukurydza ziarnowa. Szybkie oszacowanie w polu? Policz rzędy, średnią liczbę ziaren w rzędzie i przemnóż.

FAQ

Q: Czy liczba rzędów na kolbie kukurydzy może się zmienić w trakcie sezonu?

A: Nie. Liczba rzędów ustala się bardzo wcześnie, już w fazie kilku liści, i nie zmienia się w późniejszych etapach wzrostu. Stres po tym terminie nie wpłynie na liczbę rzędów, tylko na liczbę ziaren w każdym rzędzie.

Q: Czy kolby z większą liczbą rzędów zawsze dają wyższy plon?

A: Niekoniecznie. Kolba z 20 rzędami, ale słabo nalanymi ziarnami, może dawać mniejszy plon niż kolba z 16 rzędami i dobrze wypełnionym ziarnem. Liczy się masa ziarna, a nie sama liczba rzędów.

Q: Kiedy na kolbie kukurydzy mogą pojawić się nieparzyste rzędy?

A: Rzędy nieparzyste (13, 15, 17) zdarzają się rzadko i wynikają z zaburzeń rozwoju merystemu kwiatostanowego we wczesnej fazie wzrostu. To anomalia, a nie cecha odmiany.

Q: Czy kukurydza może wytworzyć dwie kolby z pełnym zaziarnieniem?

A: Rzadko. Roślina zazwyczaj skupia zasoby na jednej kolbie. Druga kolba może się zawiązać, ale jest zwykle słabiej rozwinięta i ma mniej ziaren. Przy bardzo niskiej obsadzie i doskonałych warunkach druga kolba czasem osiąga przyzwoitą jakość.

Q: Jak temperatura podczas kwitnienia wpływa na liczbę ziaren w kolbie?

A: Bardzo wysoka temperatura (powyżej 35°C) skraca żywotność pyłku i przyspiesza wysychanie znamion, co utrudnia zapłodnienie i zmniejsza liczbę ziaren. Szczególnie wrażliwy jest czubek kolby, którego znamiona pojawiają się najpóźniej.

Weryfikacja i redakcja

Za weryfikację i redakcję artykułu odpowiadają:

Michał Nowicki

Specjalista do spraw uprawy roślin. Absolwent kierunku Rolnictwo na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu.

Anna Wójcik

Specjalistka do spraw szkoleń rolniczych. Absolwentka kierunku Rolnictwo na Uniwersytecie Przyrodniczym w Lublinie.