Choroby roślin uprawnych potrafią odebrać plon po cichu, zanim plantacja pokaże wyraźne objawy. Ten artykuł przygotowałem dla rolników, ogrodników produkcyjnych i doradców, którzy chcą trafniej oceniać stan upraw. Pomoże Ci rozpoznać infekcję, odróżnić ją od niedoboru i dobrać rozsądne działania ochronne.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Grzyby, bakterie, wirusy, nicienie i organizmy grzybopodobne powodują różne typy objawów.
• Liście, łodygi, korzenie i owoce pokazują inne sygnały infekcji.
• Zboża, ziemniaki, warzywa i sady mają własne zestawy chorób oraz okresy ryzyka.
• Profilaktyka opiera się na płodozmianie, zdrowym materiale siewnym, odmianach odpornych i monitoringu.
• Zabiegi chemiczne warto łączyć z metodami biologicznymi, agrotechniką i prognozą pogody.

Jakie choroby roślin uprawnych spotyka się w polu?

W polu dominują choroby wywoływane przez grzyby i organizmy grzybopodobne, a za nimi plasują się bakterie, wirusy, nicienie oraz patogeny glebowe. W praktyce doradczej widzę, że rolnik rzadko walczy z jednym sprawcą. Plantacja zwykle reaguje na układ pogody, odmiany, stanowiska, resztek pożniwnych i presji patogenu z poprzednich lat.

W zbożach i roślinach okopowych choroby oraz szkodniki obniżają w Europie przeciętny urodzaj o około 10%. Ten wynik dobrze pokazuje skalę problemu, bo średnia ukrywa lata spokojne oraz sezony, w których fuzarioza kłosów, zaraza ziemniaka albo choroby podstawy źdźbła wyraźnie tną wynik ekonomiczny gospodarstwa.

Grupy sprawców chorób w uprawach rolniczych:

• Grzyby i organizmy grzybopodobne – powodują mączniaki, rdze, septoriozy, fuzariozy, zgnilizny, zgorzele siewek, plamistości liści oraz choroby korzeni.
• Bakterie – wywołują więdnięcia, mokre zgnilizny, guzowatość, nekrozy nerwów i plamy z tłustawą obwódką.
• Wirusy – tworzą mozaiki, karłowatość, żółknięcie, deformacje liści i spadek wigoru bez nalotu grzybni.
• Nicienie pasożytnicze – uszkadzają korzenie, tworzą guzy, cysty albo drobne nekrozy, a roślina nad ziemią więdnie mimo wilgotnej gleby.
• Patogeny nasienne – startują razem z materiałem siewnym i mogą przenieść chorobę na duże odległości.
• Patogeny glebowe – trwają w glebie latami jako sklerocja, mikrosklerocja, chlamydospory albo cysty.

W pszenicy często spotkasz septoriozę paskowaną liści powodowaną przez Zymoseptoria tritici, rdzę brunatną i żółtą z rodzaju Puccinia, mączniaka prawdziwego, fuzariozę kłosów oraz choroby podstawy źdźbła. W ziemniaku duże straty powoduje zaraza ziemniaka, alternarioza, rizoktonioza i parchy. W warzywach regularnie pojawiają się mączniaki rzekome, zgnilizny twardzikowe, fuzariozy, bakteriozy i wirusy przenoszone przez mszyce, wciornastki albo mączliki.

Wskazówka: Jeśli objawy układają się placami zgodnie z przebiegiem pola, sprawdź korzenie i glebę, bo problem może wynikać z patogenu glebowego, zagęszczenia albo miejscowego zastoiska wody.

Jak rozpoznać chorobę po liściach, łodygach, korzeniach i owocach?

Roślina pokazuje miejsce infekcji w wyglądzie tkanek, tempie rozwoju objawów i rozmieszczeniu chorych roślin. Liście zwykle reagują plamami, nalotem, mozaiką albo zasychaniem brzegów, łodygi pęknięciami i przewężeniami, korzenie brunatnieniem oraz redukcją włośników, a owoce plamami, gniciem lub deformacją.

Nie oceniaj choroby tylko z kabiny ciągnika. Wejdź w łan, obejrzyj rośliny z kilku części pola i porównaj objawy na młodych oraz starszych organach. W latach 2010–2014 podczas lustracji zbóż, rzepaku i kukurydzy wiele błędnych rozpoznań wynikało z oglądania wyłącznie górnych liści, podczas gdy sprawca zaczynał rozwój przy podstawie źdźbła albo na korzeniach.

Sygnały chorób widoczne na organach roślin:

• Liście – plamy z obwódką wskazują często na choroby grzybowe lub bakteryjne, a nalot mączysty sugeruje mączniaka.
• Łodygi – zbrunatnienia, przewężenia i pęknięcia mogą wskazywać na zgorzele, fuzariozy, rizoktoniozę albo zgnilizny.
• Korzenie – czarne nekrozy, brak korzeni bocznych i guzowatość kierują uwagę na patogeny glebowe lub nicienie.
• Kłosy i kwiatostany – przedwczesne bielenie części kłosa w pszenicy pasuje do fuzariozy kłosów.
• Owoce i bulwy – wodniste plamy, zapadnięte nekrozy i mięknięcie tkanek wskazują na zgnilizny albo bakteriozy.

Tempo objawów też ma wartość diagnostyczną. U sałaty Bremia lactucae może utworzyć puszek na liściach po 9 dniach od infekcji, u traw zbożowych Puccinia graminis daje rdzę z brunatnymi skupieniami zarodników po 13–20 dniach, natomiast Ustilago tritici w pszenicy ozimej ujawnia głownię w kłosach dopiero około roku od jesiennego wysiewu. Dlatego kalendarz infekcji bywa równie pomocny jak lupa.

Kroki lustracji plantacji pod kątem chorób:

1. Wejdź w pole po przekątnej – wybierz miejsca zdrowe, słabe, wilgotne, zagęszczone i graniczące z miedzami.
2. Sprawdź kilka pięter rośliny – obejrzyj liście dolne, liście górne, łodygę, szyjkę korzeniową oraz system korzeniowy.
3. Porównaj wiek objawów – oceń, czy plamy są świeże, zasychające, z nalotem, z zarodnikami albo z wyraźną obwódką.
4. Oceń układ objawów na polu – znajdź różnicę między pojedynczymi roślinami, placami i równomiernym objawem na całej powierzchni.
5. Zapisz pogodę z ostatnich dni – wilgotne noce, rosa, deszcz i temperatura silnie sterują infekcjami grzybowymi.
6. Pobierz próbkę – włóż chore oraz zdrowe rośliny do osobnych toreb i przekaż je do laboratorium, gdy wynik decyduje o zabiegu.

Jakie choroby dotyczą zbóż, ziemniaków, warzyw i sadów?

Każda grupa upraw ma własny zestaw patogenów, ponieważ różni się budową roślin, długością sezonu, mikroklimatem łanu i sposobem prowadzenia plantacji. Zboża cierpią głównie na choroby liści, kłosów i podstawy źdźbła, ziemniaki na choroby liści, bulw i stolonów, warzywa na choroby liści oraz systemu korzeniowego, a sady na parchy, mączniaki, zgorzele i choroby bakteryjne.

Wirusy wymagają innego podejścia niż grzyby. Nie zwalczysz ich fungicydem, więc ochronę buduj na zdrowym materiale rozmnożeniowym, zwalczaniu wektorów i odmianach tolerancyjnych. W ziemniaku PVY potrafi obniżać jakość sadzeniaków, a w zbożach wirus żółtej karłowatości jęczmienia rozwija się po nalotach mszyc jesienią.

Wskazówka: Przy zbożach po kukurydzy traktuj fuzariozę kłosów jako realne ryzyko, jeśli kwitnieniu pszenicy towarzyszą opady i wysoka wilgotność powietrza.

Kiedy patogeny zagrażają plonom?

Patogeny zagrażają plonom wtedy, gdy spotkają podatną odmianę, sprzyjającą pogodę i źródło infekcji. Ten układ nazywam w doradztwie trójkątem choroby. Jeśli jeden bok trójkąta usuniesz, choroba traci tempo, natomiast gdy wszystkie trzy działają razem, plantacja może stracić potencjał w ciągu kilku dni lub tygodni.

W pszenicy groźny okres przypada na ochronę liścia flagowego i kłosa, bo te organy budują masę oraz jakość ziarna. Fuzarioza kłosów w latach epidemicznych może ograniczyć plon nawet o 50%, a oprócz tego zwiększa ryzyko deoksyniwalenolu DON i innych mikotoksyn. To problem handlowy, paszowy i technologiczny, a nie tylko wizualna choroba kłosa.

Okresy wysokiego ryzyka infekcji:

• Wschody i faza siewki – zgorzele siewek rozwijają się przy chłodnej, mokrej glebie i słabym wigorze materiału siewnego.
• Zagęszczanie łanu – mączniaki i plamistości korzystają z ograniczonego przewiewu oraz długiego zwilżenia liści.
• Kwitnienie – fuzarioza kłosów i zgnilizna twardzikowa infekują łatwiej, gdy pada deszcz i długo utrzymuje się wilgoć.
• Formowanie owoców lub bulw – zarazy, alternariozy i bakteriozy wpływają wtedy bezpośrednio na handlowy plon.
• Okres po stresie suszy lub zalaniu – osłabione rośliny słabiej bronią się przed patogenami glebowymi oraz toksynotwórczymi grzybami.

Zmiany pogody przesuwają strefy ryzyka. Cieplejsze okresy i nieregularne opady sprzyjają gatunkom ciepłolubnym, takim jak Aspergillus flavus, oraz patogenom z rodzaju Fusarium. W warunkach upału i stresu wodnego rośliny łatwiej akumulują aflatoksyny, fumonizyny albo trichoteceny, dlatego monitoring jakości plonu zyskuje większą rolę w kukurydzy, zbożach i orzechach.

Jak odróżnić chorobę od niedoboru składników lub uszkodzeń środowiskowych?

Choroba zwykle tworzy ogniska, plamy z granicą zdrowej i chorej tkanki, nalot, zarodniki, zgniliznę albo objawy na wybranych organach. Niedobór składnika pokarmowego częściej układa się regularnie, zgodnie z zasobnością gleby, odczynem, przebiegiem nawożenia lub strefami zagęszczenia. Uszkodzenia środowiskowe pojawiają się po konkretnym zdarzeniu, takim jak przymrozek, grad, susza, herbicyd, zasolenie lub zalanie.

Prosta procedura rozróżnienia przyczyny objawów:

1. Porównaj kilka roślin – wybierz chore, pośrednie i zdrowe egzemplarze z tej samej części pola.
2. Sprawdź granice objawu – szukaj nalotu, zarodników, śluzu, miękkiej zgnilizny lub regularnej chlorozy.
3. Wykop bryłę korzeniową – nie wyrywaj rośliny, bo urwiesz drobne korzenie i stracisz dowód diagnostyczny.
4. Oceń historię pola – uwzględnij przedplon, odmianę, zaprawę, nawożenie, pH, herbicydy i przebieg pogody.
5. Wykonaj badanie – zleć analizę gleby, test laboratoryjny materiału roślinnego albo badanie na nicienie, jeśli objawy mają duże skutki finansowe.

Wskazówka: Gdy objawy żółknięcia dotyczą całego pola równomiernie, zacznij od gleby, pH, azotu, siarki i warunków korzeniowych, a dopiero później zakładaj infekcję.

Jak zapobiegać chorobom w uprawach?

Profilaktyka działa wtedy, gdy ogranicza źródło infekcji, skraca czas sprzyjający patogenowi i wzmacnia zdolność roślin do obrony. W gospodarstwach, które prowadzę sezonowo, dobre efekty daje połączenie płodozmianu, odmiany, terminu siewu, higieny resztek, zaprawiania oraz monitoringu pogody. Jeden zabieg nie zastąpi systemu.

Filarami profilaktyki są zdrowe nasiona i sadzeniaki. Patogeny nasienne przenoszą grzyby, bakterie, wirusy i nicienie na duże odległości, a w zbożach, oleistych, strączkowych i warzywach w warunkach tropikalnych straty od takich sprawców mogą sięgać 15–90%. Międzynarodowe zasady ISTA od lat 50. XX wieku porządkują testy zdrowotności nasion, w tym testy agarowe, bibułowe, serologiczne i molekularne.

Działania ograniczające ryzyko chorób:

• Płodozmian – wydłuż przerwę w uprawie gatunków żywicielskich, zwłaszcza przy rzepaku, ziemniaku, warzywach kapustnych i zbożach po zbożach.
• Materiał siewny – używaj kwalifikowanych nasion lub sadzeniaków, a przy ryzyku chorób odnasiennych dobierz zaprawę do sprawcy.
• Odmiana – wybieraj odmiany o podanej odporności na choroby dominujące w regionie i w Twoim płodozmianie.
• Resztki pożniwne – rozdrobnij i wymieszaj resztki, jeśli ograniczasz źródła Fusarium, Zymoseptoria albo Sclerotinia.
• Gęstość siewu – unikaj łanu zbyt gęstego, bo wilgotny mikroklimat zwiększa presję mączniaków, rdz i plamistości.
• Odczyn gleby – utrzymuj pH w zakresie korzystnym dla rośliny, ponieważ kwaśna lub zbyt zasadowa gleba nasila część zaburzeń i chorób.
• Nawadnianie – kieruj wodę w strefę korzeniową, gdy uprawa na to pozwala, bo moczenie liści wydłuża okno infekcji.
• Higiena produkcji – usuwaj porażone resztki, czyść skrzynie, sprzęt i przechowalnie, szczególnie przy ziemniaku oraz warzywach.

W patogenach glebowych profilaktyka wymaga cierpliwości. Rhizoctonia, Fusarium, Verticillium, Sclerotinia, Pythium i Phytophthora tworzą formy przetrwalne, które utrzymują się od lat do dekad. Verticillium dahliae może trwać w glebie do 15 lat jako mikrosklerocja, a Sclerotinia tworzy sklerocja odporne na niekorzystne warunki. Dlatego częsty powrót podatnej rośliny na to samo pole szybko podnosi presję.

Metody przydatne przy patogenach glebowych:

• Rotacja roślin – włącz owies, życicę, koniczynę lub inne rośliny ograniczające inokulum, gdy planujesz ziemniaka na polu z ryzykiem Rhizoctonia solani.
• Poprawa biologii gleby – stosuj materię organiczną, międzyplony i wapnowanie zgodne z analizą, aby wspierać mikroorganizmy konkurencyjne wobec patogenów.
• Solarizacja lub biosolaryzacja – użyj folii polietylenowej i materiału organicznego w produkcji warzywniczej, gdy warunki termiczne pozwalają podnieść temperaturę gleby.
• Gleby supresyjne – rozwijaj populacje Trichoderma, Bacillus, Pseudomonas i Streptomyces dzięki rozsądnemu płodozmianowi oraz nawozom organicznym.

Jak zwalczać infekcje w rolnictwie?

Zwalczanie infekcji powinno łączyć metody agrotechniczne, biologiczne, hodowlane i chemiczne, bo patogeny szybko reagują na jednostronną presję. Taki system w ochronie roślin określa się jako integrowane zarządzanie chorobami albo IPM. W praktyce oznacza to lustrację, próg decyzji, dobór narzędzia do sprawcy i ocenę efektu po zabiegu.

Fungicyd ma sens wtedy, gdy termin trafia w fazę podatności rośliny i warunki infekcji, a substancja działa na daną grupę patogenów. W septoriozie pszenicy opóźnienie zabiegu może pozwolić chorobie wejść na wyższe liście, natomiast przy fuzariozie kłosów liczy się kwitnienie oraz pogoda w oknie infekcji. Z kolei przy wirusach fungicyd nie rozwiązuje problemu, bo tam trzeba kontrolować materiał rozmnożeniowy i wektory.

Narzędzia zwalczania chorób w gospodarstwie:

• Metody agrotechniczne – zmień termin siewu, ogranicz nadmierną obsadę, rozdrobnij resztki i przerwij następstwo roślin żywicielskich.
• Metody biologiczne – zastosuj preparaty lub praktyki wspierające Trichoderma, Bacillus, Pseudomonas, Pochonia albo Paecilomyces.
• Metody chemiczne – dobierz fungicyd, zaprawę lub nematocyd do rozpoznanego sprawcy oraz fazy rośliny.
• Odmiany odporne – wykorzystaj odporność odmianową jako stały element programu, a nie jako zamiennik monitoringu.
• Kontrola wektorów – ogranicz mszyce, wciornastki i mączliki, gdy ryzyko wirusów wynika z nalotów owadów.
• Monitoring i prognozy – powiąż zabieg z wilgotnością, temperaturą, opadami, fazą rośliny i komunikatami lokalnymi.

Preparaty biologiczne działają inaczej niż środki interwencyjne. Mikroorganizmy z grupy BCA, takie jak Trichoderma spp., Bacillus subtilis, Bacillus amyloliquefaciens i Pseudomonas fluorescens, konkurują o miejsce, produkują antybiotyki, enzymy rozkładające ściany komórkowe patogenów, siderofory oraz pobudzają odporność systemową roślin. W badaniach terenowych takie rozwiązania często ograniczały nasilenie Fusarium, Rhizoctonia, Pythium i nicieni o 40–85%, ale wynik zależy od wilgotności, temperatury, formulacji oraz mikrobiomu gleby.

Zasady ograniczania odporności patogenów na fungicydy:

• Rotuj mechanizmy działania – nie opieraj programu na jednej grupie chemicznej w kolejnych zabiegach.
• Stosuj mieszaniny z uzasadnieniem – łącz substancje o różnym sposobie działania, gdy etykieta i sytuacja polowa to uzasadniają.
• Nie wykonuj zabiegu rutynowo – podejmij decyzję po lustracji, prognozie pogody i ocenie fazy rozwojowej.
• Łącz chemię z agrotechniką – ogranicz źródło infekcji, bo sam oprysk nie usuwa presji z resztek i gleby.
• Sprawdź efekt – wróć na pole po kilku dniach lub tygodniach, zależnie od choroby i tempa rozwoju objawów.

Warto pamiętać, że skuteczność środków ochrony roślin nie opiera się na pojedynczej obserwacji. W badaniach rejestracyjnych zwykle wymaga się sumy 10 badań potwierdzających bezpośrednią skuteczność, a przy herbicydach i regulatorach wzrostu dochodzi co najmniej 8 badań bezpieczeństwa roślin uprawnych prowadzonych w okresie 2 lat. To pokazuje, jak duże znaczenie ma powtarzalność wyników w różnych warunkach.

Jak działa odporność roślin wobec patogenów?

Roślina rozpoznaje patogeny na dwóch poziomach. Pierwszy poziom to odporność wzorcowo-wyzwalana PTI, w której receptory na powierzchni komórki rozpoznają fragmenty patogenu, na przykład chitynę grzybów albo flagelinę bakterii. Drugi poziom to odporność efektorowo-wyzwalana ETI, gdzie receptory wewnątrzkomórkowe typu NLR rozpoznają efektory, czyli białka patogenu manipulujące obroną rośliny.

Gdy patogen skutecznie wyciszy PTI i roślina nie rozpozna jego efektorów, dochodzi do podatności efektorowo-wyzwalanej ETS. Wtedy infekcja przechodzi z fazy kontaktu do kolonizacji tkanek. Ten mechanizm tłumaczy, dlaczego odmiana odporna przez kilka sezonów może po czasie tracić przewagę, jeśli populacja patogenu zmieni zestaw efektorów.

Elementy odporności wykorzystywane w hodowli:

• Geny R i receptory NLR – pozwalają roślinie rozpoznawać konkretne efektory patogenu.
• Odporność ilościowa QDR – opiera się na wielu genach o mniejszym wpływie, dlatego zwykle daje stabilniejszą ochronę polową.
• Odporność recesywna – wynika ze zmian w genach podatności rośliny, na przykład eIF4E lub eIF4G przy części wirusów.
• Receptory PRR – rozpoznają wzorce patogenów i mogą zwiększać odporność po przeniesieniu do innych gatunków.
• Łączenie źródeł odporności – hodowcy zestawiają kilka mechanizmów, aby utrudnić patogenowi przełamanie ochrony.

W rzepaku i gatunkach pokrewnych znaczenie ma także bioróżnorodność roślin z plemienia Brassicaceae. Badania nad tym zasobem, opisywane między innymi przez Starzyckiego w 2019 roku, służą uzyskaniu form rzepaku lepiej radzących sobie z patogenami. Dla praktyka oznacza to prostą rzecz – postęp hodowlany ma sens tylko wtedy, gdy dobór odmiany idzie razem z płodozmianem i monitoringiem chorób.

Wskazówka: Przy wyborze odmiany sprawdź odporność na choroby występujące na Twoich polach, a nie tylko wynik plonowania z ogólnego zestawienia.

Jak wykorzystać monitoring i nowe technologie w ochronie plantacji?

Monitoring łączy obserwację roślin, pogodę, historię pola i dane z narzędzi cyfrowych. Rolnik może zacząć od regularnych lustracji i notatek, a większe gospodarstwa mogą dołożyć stacje pogodowe, zdjęcia z dronów, mapy satelitarne oraz modele chorobowe. Taki zestaw pomaga wybrać termin zabiegu i ograniczyć opryski wykonywane bez uzasadnienia polowego.

Obrazowanie wielospektralne i hiperspektralne rejestruje zmiany w pigmentach, zawartości wody i strukturze tkanek, zanim oko zobaczy typowy objaw. Modele uczenia maszynowego, w tym SVM, lasy losowe i sieci neuronowe CNN, w badaniach osiągały 80–95% dokładności w rozpoznawaniu takich problemów jak żółta rdza pszenicy, Tomato yellow leaf curl albo plamistości pomidora. Część systemów wykrywała infekcje 2–3 tygodnie przed pojawieniem się objawów widocznych w standardowej lustracji.

Dane przydatne w decyzji o zabiegu:

• Wilgotność liści – pokazuje, jak długo patogen miał warunki do infekcji.
• Temperatura – pozwala ocenić tempo inkubacji choroby i rozwój zarodnikowania.
• Opad – zwiększa ryzyko infekcji kłosa, liści, owoców i rozprzestrzeniania bakterii.
• Faza rozwojowa – decyduje, czy choroba zagraża organom budującym plon.
• Historia odmiany i pola – wskazuje, które patogeny mogły utrzymać się w resztkach, glebie albo materiale siewnym.
• Mapa zmienności – pomaga znaleźć ogniska choroby, problemy glebowe i strefy do dokładniejszego sprawdzenia.

Monitoring ma też wymiar fitosanitarny. EPPO i Unia Europejska prowadzą listy organizmów kwarantannowych oraz regulowanych, między innymi Xylella fastidiosa, wybrane Xanthomonas i Ralstonia, Globodera pallida, Globodera rostochiensis, Heterodera glycines, Meloidogyne chitwoodi i Meloidogyne fallax. W Europie formalne regulacje obejmują ponad 300 organizmów. Jeśli podejrzewasz taki patogen, nie ograniczaj się do własnej oceny, tylko skontaktuj się z właściwą inspekcją.

Podsumowanie

Choroby roślin uprawnych wynikają z działania grzybów, bakterii, wirusów, nicieni i patogenów glebowych, a ich rozpoznanie wymaga oceny objawów, układu pola, pogody oraz historii stanowiska. Liście, łodygi, korzenie, kłosy, owoce i bulwy pokazują różne sygnały, dlatego lustracja musi obejmować całą roślinę. Profilaktyka opiera się na płodozmianie, zdrowym materiale siewnym, odmianach odpornych, higienie i monitoringu. Najrozsądniejsza ochrona łączy agrotechnikę, biologię, chemię i prognozowanie ryzyka.

FAQ

Q: Czy każda plama na liściu oznacza chorobę?

A: Nie. Plamy mogą wynikać z infekcji, poparzenia nawozem, herbicydu, suszy, przymrozku albo niedoboru. Sprawdź nalot, obwódkę, układ na polu i korzenie.

Q: Czy można mieszać preparaty biologiczne z fungicydami?

A: Czasem tak, ale zależy to od substancji, formulacji i mikroorganizmu. Sprawdź etykiety, zalecenia producenta i unikaj mieszanin, które niszczą żywe komponenty biologiczne.

Q: Jak często warto lustrować plantację?

A: W okresach ryzyka sprawdzaj pole co 5–7 dni, a po opadach, gradzie lub silnym nalocie wektorów nawet częściej. Poza oknami infekcji wystarczy spokojniejszy rytm.

Q: Czy chore resztki pożniwne trzeba zawsze usuwać z pola?

A: Nie zawsze. W zbożach częściej rozdrabnia się i miesza resztki z glebą. W warzywach lub sadach przy silnej presji patogenu czasem lepiej usunąć porażone części.

Q: Czy badanie laboratoryjne zawsze jest potrzebne?

A: Nie. Przy typowych objawach i niskim ryzyku ekonomicznym wystarczy lustracja. Laboratorium warto wybrać przy patogenach kwarantannowych, nicieniach, wirusach i objawach niejednoznacznych.

Weryfikacja i redakcja

Za weryfikację i redakcję artykułu odpowiadają:

Michał Nowicki

Specjalista do spraw uprawy roślin. Absolwent kierunku Rolnictwo na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu.

Anna Wójcik

Specjalistka do spraw szkoleń rolniczych. Absolwentka kierunku Rolnictwo na Uniwersytecie Przyrodniczym w Lublinie.