Sezon 2025/2026 przyniósł rzepakowi ozimemu warunki zimowe, które nie spowodowały masowych wymarznięć, ale mocno zróżnicowały kondycję plantacji w całym kraju. Za stratami w plonie kryje się nie tylko działanie mrozu, lecz skumulowany stres od siewu przez zimę aż po wiosnę. Ten artykuł pomoże Ci ocenić stan plantacji, zrozumieć, co tak naprawdę zagroziło plonom, i zdecydować, jakie działania podjąć wiosną.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Według GUS do połowy maja 2026 r. zaorano lub zakwalifikowano do zaorania około 0,8% powierzchni rzepaku ozimego, czyli blisko 9,1 tys. ha – cztery razy więcej niż rok wcześniej.
• Większym problemem niż wymarznięcia okazało się obniżenie potencjału regeneracyjnego roślin wynikające z suszy podczas siewu, słabych wschodów i nierównomiernej obsady.
• O żywotności rośliny decyduje stan szyjki korzeniowej i stożka wzrostu, a nie wygląd liści – zielone ulistnienie po zimie bywa mylące.
• Przy równomiernej obsadzie 15–20 zdrowych roślin mieszańcowych na m² rzepak może jeszcze skompensować rzadszy łan i dać ekonomiczny plon.
• Wyniki COBORU PDO 2026 pokazały rozpiętość plonów od 3,52 t/ha do 4,74 t/ha między regionami, co potwierdza, że o wyniku sezonu decydowały warunki od jesieni przez zimę aż do zbioru.

Jak przezimował rzepak ozimy w sezonie 2025/2026?

Według wiosennej oceny GUS do połowy maja 2026 r. zaorano lub zakwalifikowano do zaorania około 0,8% powierzchni rzepaku i rzepiku ozimego – łącznie blisko 9,1 tys. ha. Rok wcześniej analogiczny wskaźnik wynosił zaledwie 0,2%. Co ważne, pierwsza ocena GUS wskazywała jeszcze 0,6%, co oznacza, że część plantacji ujawniła uszkodzenia dopiero po ruszeniu wegetacji. Stan plantacji pozostawionych do dalszej uprawy oceniono na 3,5 stopnia w skali kwalifikacyjnej, czyli gorzej niż w poprzednim roku.

Nie był to jednak sezon masowych wymarznięć. Straty zimowe miały charakter lokalny, a główny problem stanowiło nie samo wymieranie roślin, lecz obniżenie ich zdolności regeneracyjnych. Słabe wschody jesienią, niedostatecznie rozwinięty system korzeniowy, a następnie susza po wiosennym zastosowaniu azotu i wczesna presja szkodników złożyły się na wynik gorszy, niż wskazywałoby samo przezimowanie.

Co zagroziło plantacjom przed zimą?

Sierpniowa susza 2025 r. utrudniła przygotowanie gleby i siew. Część nasion trafiła w przesuszoną warstwę, co opóźniło i nierównomiernie rozłożyło wschody. Rośliny, które weszły w zimę tylko w fazie 3–6 liści zamiast optymalnych 7–8, przeżyły mróz, ale z wyraźnie słabszym potencjałem plonowania na wiosnę.

Badania potwierdzają, że optymalne przygotowanie do zimy wymaga ok. 416 jednostek efektywnej temperatury (GDD) zebranych jesienią. Przy mniej niż 400 lub więcej niż 500 GDD odsetek roślin, które przeżywają zimę, spada poniżej 50%. Rośliny prawidłowo przygotowane mogą wytrzymać mróz do –15°C bez pokrywy śnieżnej, a przy śniegu przeżywają nawet –20°C.

Wpływ miał też dobór przedplonu. W doświadczeniach prowadzonych na Lubelszczyźnie szczególnie słabo wypadły stanowiska po bobiku – roślina ta długo pobiera wodę i pogłębia jesienny deficyt wilgoci. Lepsze wyniki uzyskano po grochu i zbożach, które wcześniej zwalniają wodę glebową i pozwalają rzepakowi na szybszy start.

Wskazówka: Jeśli w Twoim płodozmianie pojawia się bobik jako przedplon dla rzepaku, zaplanuj wcześniejszy siew lub głębsze nawodnienie rzędów przy siewie, bo deficyt wody po zbiorze bobiku jest głębszy i dłużej utrzymujący się niż po zbożach.

Jak mróz i odwilże wpływały na rośliny?

Tutaj warto rozróżnić dwa pojęcia: mrozoodporność i zimotrwałość. Mrozoodporność to zdolność rośliny do przeżycia ujemnych temperatur. Zimotrwałość jest pojęciem szerszym – obejmuje też odporność na wahania temperatury, rozhartowanie, wysadzanie przez zamarzającą glebę, choroby i osłabienie przez szkodniki.

Groźniejsza od jednorazowego, silnego mrozu bywa sekwencja zdarzeń: ocieplenie w styczniu lub lutym, pobieranie wody przez tkanki, a następnie nagły powrót mrozu bez pokrywy śnieżnej. Ocieplenie częściowo cofa stan zahartowania – w tkankach rosną zawartość wody i potencjał osmotyczny, spada stężenie cukrów ochronnych. Kolejna fala mrozu trafia wtedy w rośliny słabiej przygotowane niż te, które przez całą zimę były w stałym chłodzie. W sezonie 2025/2026 takie warunki pojawiły się w lutym i marcu, zwiększając lokalne uszkodzenia.

W województwie lubelskim sytuację uratowała długotrwała pokrywa śnieżna utrzymująca się od końca grudnia do końca lutego. W badaniach monolitowych przeprowadzonych na 70 ha plantacji rzepaku oceniono 496 roślin – 428 żywych, 47 wątpliwych i 21 martwych. Wynik potwierdza, że ogólny obraz był dobry, ale nie idealny. Lokalne pola, zwłaszcza w powiecie puławskim, kwalifikowały się do całkowitej likwidacji.

Jak rozpoznać uszkodzenia mrozowe rzepaku?

Zielone liście po zimie to sygnał niewystarczający do oceny kondycji rośliny. Roślina może przez kilka dni wyglądać zdrowo dzięki zapasom zgromadzonym w korzeniu, choć wewnątrz tkanki są już martwe lub mocno uszkodzone. Dopiero gdy wyczerpie te zapasy, ujawnia się rzeczywisty stan – liście opadają, szyjka mięknie, korzeń brunatnieje.

Objawy uszkodzeń, które powinny skłonić do dokładniejszego badania:

• Więdnące, opadające liście – pomimo pozornie ciepłej pogody roślina nie pobiera wody z uszkodzonego korzenia.
• Fioletowe przebarwienia liści – mogą wskazywać na stres chłodowy i zahamowanie pobierania fosforu, a nie rzeczywisty niedobór tego składnika; decyzję nawozową warto oprzeć na kondycji korzenia, a nie samym kolorze blaszki liściowej.
• Nieprzyjemny zapach rozkładających się tkanek – efekt gnicia obumarłych liści, który sam w sobie nie wyrokuje o śmierci rośliny, ale wymaga sprawdzenia szyjki.
• Wyniesiona szyjka korzeniowa ponad powierzchnię gleby – często oznacza wysadzanie roślin przez cyklicznie zamarzającą i rozmarzającą glebę; takie rośliny mogą przeżyć, ale wymagają szybkiego kontaktu korzeni z wilgotną warstwą gleby.

Jak prawidłowo ocenić żywotność rośliny?

Jedyną wiarygodną metodą jest przekrojenie szyjki korzeniowej i obserwacja tkanki. Wykop roślinę razem z górnym odcinkiem korzenia, przetnij szyjkę ostrym nożem i oceń przekrój.

Oznaki żywej rośliny:

• tkanki jasne, szkliste lub kremowe,
• szyjka jędrna, nie ugina się pod naciskiem,
• skórka korzenia przylega do miąższu i nie odpada,
• korzeń biały na przekroju.

Oznaki rośliny martwej lub mocno uszkodzonej:

• tkanki brunatne, wodniste lub miękkie,
• szyjka ugina się i nie wraca do kształtu,
• skórka oddziela się od miąższu korzenia,
• widoczne gnicie lub nieprzyjemny zapach po cięciu.

Jeśli masz wątpliwości, przeprowadź test regeneracyjny – umieść wykopane rośliny na wilgotnym podłożu w temperaturze pokojowej i przy świetle. Po 5–7 dniach żywe rośliny wypuszczą jasne, nowe przyrosty. Martwe brunatnieją i miękną od środka.

Wskazówka: Oceniając plantację po zimie, sprawdź nie tylko rośliny największe, ale też średnie. Duże, przerośnięte egzemplarze mogą mieć uszkodzony stożek wzrostu, podczas gdy niższe, ściślej przyziemne rośliny wchodzą w wiosnę w lepszej kondycji.

Pamiętaj też, że uszkodzenia mrozowe i objawy suchej zgnilizny kapustnych mogą wyglądać podobnie. Brunatna, sucha nekroza szyjki z drobnymi czarnymi punkcikami to sygnał choroby grzybowej (Plenodomus spp.), a nie wyłącznie efekt mrozu – takie rośliny wymagają dodatkowej oceny i mogą stanowić źródło infekcji dla reszty łanu.

Jak ocenić obsadę i zdecydować o likwidacji plantacji?

Sam wynik liczenia roślin na metrze kwadratowym nie wystarczy do podjęcia decyzji. Rozmieszczenie roślin jest ważniejsze niż ich średnia liczba – 25 zdrowych roślin na m² w równomiernym układzie rokuje lepiej niż 40 roślin z dużymi, pustymi placami po wymoknięciu lub wysmaleniu.

Minimalna obsada ekonomiczna zależy od kilku warunków jednocześnie:

Rzepak kompensuje rzadszą obsadę przez wytwarzanie większej liczby pędów bocznych, łuszczyn na roślinie i nasion w łuszczynie – szczególnie dotyczy to odmian mieszańcowych. Jeśli szyjka korzeniowa jest zdrowa, a rośliny równomiernie rozłożone, nawet rzadki łan ma szansę dać akceptowalny ekonomicznie plon.

Warto też sprawdzić, gdzie dokładnie pojawiają się puste place. Z moich obserwacji na polach w środkowej Polsce wynika, że miejsca wypadnięcia roślin po zimie często pokrywają się z mikrozagłębieniami pola, koleinami lub fragmentami po zastoiskach wodnych – tam, gdzie woda stała jesienią i korzenie były słabiej zakorzenione. Taka diagnoza pozwala odróżnić problem odmiany od problemu struktury gleby i odwodnienia, co ma znaczenie przy planowaniu kolejnego sezonu.

Wskazówka: Ostateczną decyzję o likwidacji plantacji podejmuj dopiero po kilku dniach stabilnej, ciepłej wegetacji. Rzepak uszkodzony mrozem ujawnia rzeczywisty stan dopiero wtedy, gdy zaczyna zużywać zapasy i próbuje odbudować system korzeniowy – pochopna decyzja może kosztować zdrową plantację.

Jakie różnice regionalne widać w przezimowaniu rzepaku?

Rozpiętość wyników między regionami w sezonie 2025/2026 była wyraźna. Wyniki COBORU z doświadczeń PDO 2026 pokazują, że wzorzec plonował od 3,52 t/ha w rejonie obejmującym województwa lubuskie, wielkopolskie i kujawsko-pomorskie do 4,74 t/ha w rejonie zachodniopomorskim i pomorskim. Różnica 1,22 t/ha między regionami to wynik nie tylko przebiegu zimy, lecz całego sezonu – od warunków siewu przez pokrywę śnieżną po wiosenną suszę i presję agrofagów.

Województwa z długotrwałą pokrywą śnieżną (część wschodnia i południowo-wschodnia) ograniczyły skutki mrozu nawet tam, gdzie rośliny wchodziły w zimę słabiej przygotowane. Obszary pozbawione śniegu lub z krótką jego pokrywą, narażone jednocześnie na wahania temperatury, rejestrowały opóźniony start wiosenny i wyraźniejsze uszkodzenia.

Odmianowe zróżnicowanie zimotrwałości ma tu realne znaczenie – badania porównawcze pokazują rozpiętość od 74% do 84% przeżywalności zimowej między odmianami w tym samym sezonie (np. Libea versus Sunday). W doświadczeniach nad genetycznie zróżnicowanymi formami rzepaku ozimego przeżywalność wahała się od 86,6% do 99,9% w zależności od genotypu, co potwierdza, że wybór odmiany dobrze dostosowanej do warunków regionu ma wymierne przełożenie na wynik zimy. Wiedzę o tym, jak uprawiać rzepak z uwzględnieniem regionalnych uwarunkowań glebowych i klimatycznych, warto powiązać właśnie z doborem odmian o wysokiej zimotrwałości.

Jakie zabiegi wiosną są potrzebne po trudnej zimie?

Rzepak, który przeżył zimę z osłabionym systemem korzeniowym, wchodzi w wiosnę z ograniczoną zdolnością do pobierania składników. Podanie wysokiej dawki azotu na raz może pobudzić część nadziemną szybciej, niż zdąży się zregenerować system korzeniowy – efektem jest nadmierne zapotrzebowanie, którego korzenie nie są w stanie zaspokoić. Na plantacjach wyraźnie uszkodzonych bezpieczniejszy bywa podział pierwszej dawki azotu na dwie mniejsze, podawane w odstępie kilku dni po widocznym ruszeniu wegetacji.

Susza po zastosowaniu azotu, z którą zmierzył się sezon 2026, pokazała dodatkowo, że nawet właściwa dawka w złym terminie wilgotnościowym nie przynosi oczekiwanego efektu. Azot pozostaje w glebie niedostępny, dopóki nie ma wody umożliwiającej jego pobieranie.

Poza nawożeniem warto zaplanować kompleksową lustrację plantacji, bo uszkodzone tkanki to otwarte wrota dla patogenów. Lista elementów, które powinna objąć wiosenna ocena:

• Przekrój szyjki korzeniowej – ocena koloru, twardości i obecności gnicia.
• Podstawa łodygi – szukanie objawów suchej zgnilizny kapustnych (brunatna nekroza z czarnymi punkcikami Plenodomus spp.).
• Ogonki liściowe i rozetę – obecność szarej pleśni (Botrytis cinerea), szczególnie po wilgotnej zimie.
• Korzeń palowy – stopień uszkodzenia i regeneracja korzeni bocznych.
• Ślady żerowania szkodników – chowacze, pchełki, słodyszek – wczesna presja wiosenna nakłada się na osłabione tkanki.

Jeśli stożek główny jest uszkodzony, ale pąki boczne zachowały żywotność, roślina może kompensować stratę przez silne rozgałęzienia. Taki łan będzie jednak bardziej wrażliwy na warunki pogodowe w kwietniu i maju – opady i temperatury w tym okresie przesądzą o plonie bardziej niż na plantacji z nienaruszonym pędem głównym.

Warto wiedzieć, że objawy przymrozku w rzepaku wiosną mogą się nakładać na uszkodzenia zimowe, utrudniając diagnozę. Pogłębienie zmian przez wiosenny przymrozek na osłabionych roślinach bywa szczególnie dotkliwe, dlatego monitoring plantacji powinien trwać nieprzerwanie od marca.

Przy ocenie łanu zwróć też uwagę na miejsca zniszczeń spowodowanych przez zwierzynę. Dziki, sarny i gęsi potrafiły w tym sezonie poważnie uszkodzić lub całkowicie zniszczyć rośliny w strefach przypolnych. Takie place wyglądają jak typowe wymarznięcia, ale przyczyna jest zupełnie inna – i ta różnica ma znaczenie przy decyzji o dosiewie lub likwidacji.

Wiedza o tym, jak rośnie rzepak po wznowieniu wegetacji, pomaga też lepiej interpretować tempo odrastania: przy uszkodzonej szyjce nowe liście rosną wolniej i z innych miejsc niż przy normalnym rozwoju, co samo w sobie jest sygnałem diagnostycznym.

Jak przezimowanie rzepaku przełożyło się na plon?

Dobre przezimowanie w skali kraju nie przełożyło się automatycznie na dobry plon. Sezon 2025/2026 pokazał to bardzo wyraźnie. Rośliny, które przeżyły zimę z niedostatecznie rozwiniętym systemem korzeniowym, nie były w stanie w pełni wykorzystać ani wiosennego nawożenia, ani lepszych temperatur. Odbudowa łanu była powolna, a presja szkodników trafiała na rośliny osłabione.

Badania wieloletnie z wielu lokalizacji wskazują, że wzrost średniej temperatury wczesną zimą o 1°C wiązał się ze spadkiem plonu o ok. 113 kg/ha. Mechanizm jest taki: cieplejsza, chwiejna zima sprzyja deaklimacji roślin – tracą one cukry ochronne i wodę z tkanek odprowadza się wolniej. Gdy pojawia się kolejna fala mrozu, trafienie w niezahartowaną tkankę jest głębsze niż w roślinę, która przez całą zimę pozostawała w stałym chłodzie.

Sezon 2025/2026 był pod tym względem niejednorodny. Tam, gdzie śnieg trzymał od końca grudnia do końca lutego, rośliny zachowały stabilne zahartowanie i lepiej radziły sobie z powrotami mrozu. W strefach bez pokrywy śnieżnej, z lutowymi odwilżami, łany wchodziły w marzec wyraźnie słabsze.

Warto pamiętać też o tym, gdzie w Polsce uprawia się rzepak – rozkład regionów ze stabilną pokrywą śnieżną, ciężkimi glebami magazynującymi wodę i mniejszą presją wiatru wyraźnie pokrywał się w tym sezonie z lepszymi wynikami plonowania. Na kształtowanie potencjału plonu wpływa też to, czy plantacje były zakładane po właściwym przedplonie i w odpowiednim terminie – problemowi opóźnionych wschodów i jego konsekwencjom dla plonu poświęciłem sporo czasu podczas lustracji jesiennych w tym sezonie i widziałem wyraźną korelację między jakością wschodu a kondycją roślin na wiosnę.

Jeśli zastanawiasz się, co może hamować regenerację plantacji po zimie, artykuł o tym, dlaczego rzepak nie rośnie, może pomóc w identyfikacji dodatkowych czynników ograniczających odrost.

Podsumowanie

Rzepak ozimy w sezonie 2025/2026 przezimował w skali kraju relatywnie dobrze – powierzchnia całkowicie zniszczonych plantacji wyniosła ok. 0,8%, cztery razy więcej niż rok wcześniej, ale bez masowych wymarznięć. Rzeczywistym problemem był skumulowany stres: jesienna susza, słabe wschody, lokalne odwilże z powrotami mrozu i wiosenna susza po nawożeniu. Jak przezimował rzepak w danym gospodarstwie, zależało przede wszystkim od kondycji roślin jesienią, pokrywy śnieżnej i regionalnego przebiegu pogody. Różnica plonów między regionami sięgnęła 1,22 t/ha, co pokazuje skalę zróżnicowania tego sezonu.

FAQ

Q: Czy rzepak z wysadzoną szyjką korzeniową powyżej poziomu gleby nadaje się do dalszej uprawy?

A: Często tak – wysadzanie przez zamarzającą glebę nie musi oznaczać śmierci rośliny. Jeśli szyjka jest jasna i twarda na przekroju, roślina może przeżyć, pod warunkiem że korzenie szybko nawiążą kontakt z wilgotną glebą.

Q: Czy odmiana mieszańcowa lepiej znosi trudne przezimowanie niż liniowa?

A: Tak, odmiany mieszańcowe wykazują wyższą zimotrwałość i silniejszą kompensację po uszkodzeniach. Badania potwierdzają wyższą przeżywalność zimową mieszańców w porównaniu z liniami w tych samych warunkach polowych.

Q: Po ilu dniach od ruszenia wegetacji można ostatecznie ocenić stan plantacji?

A: Wiarygodną ocenę uzyskuje się po 7–10 dniach stabilnej, ciepłej wegetacji. Wcześniejsza ocena może być myląca, bo uszkodzone rośliny jeszcze przez kilka dni wyglądają zdrowo dzięki zapasom z korzenia.

Q: Czy fioletowe liście rzepaku po zimie to zawsze objaw niedoboru fosforu?

A: Niekoniecznie. Fiolet może być reakcją na stres chłodowy i zahamowanie pobierania składników. Przed zastosowaniem fosforu warto ocenić stan korzenia – jeśli jest zdrowy, przebarwienie zniknie po ociepleniu bez dodatkowego nawożenia.

Q: Jakie jest ryzyko, że rzepak z uszkodzonym stożkiem głównym wyda słaby plon pomimo dobrej obsady?

A: Roślina może kompensować uszkodzenie przez pędy boczne, ale plon staje się silniej zależny od pogody w kwietniu i maju. Przy niekorzystnych warunkach wiosennych – suszy lub przymrozkach – kompensacja może być niepełna.

Weryfikacja i redakcja

Za weryfikację i redakcję artykułu odpowiadają:

Michał Nowicki

Specjalista do spraw uprawy roślin. Absolwent kierunku Rolnictwo na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu.

Anna Wójcik

Specjalistka do spraw szkoleń rolniczych. Absolwentka kierunku Rolnictwo na Uniwersytecie Przyrodniczym w Lublinie.