Nawożenie organiczne działa jak długofalowa inwestycja w glebę, bo łączy odżywianie roślin z odbudową próchnicy. Ten artykuł piszę dla rolników, ogrodników i doradców planujących nawożenie na podstawie faktów. Pomoże Ci dobrać materiał, termin i dawkę bez zgadywania.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Nawozy organiczne poprawiają strukturę gleby, retencję wody i aktywność mikroorganizmów.
• Obornik oraz kompost zwykle mocniej zwiększają zasoby węgla organicznego niż słoma.
• Dawki trzeba liczyć według azotu, fosforu, potasu i jakości materiału.
• Połączenie materii organicznej z NPK daje stabilniejsze plony niż jednostronne nawożenie.
• Błędy w terminie, dawce i pH gleby zwiększają straty azotu oraz fosforu.

Czym jest nawożenie organiczne i co zmienia w glebie?

Nawożenie organiczne polega na wprowadzaniu do gleby materiałów pochodzenia roślinnego, zwierzęcego lub przetworzonego biologicznie, które dostarczają składników pokarmowych oraz węgla organicznego. W praktyce oznacza to obornik, kompost, gnojowicę, pomiot ptasi, przyorane międzyplony, słomę, biochar albo certyfikowane nawozy handlowe dopuszczone do danej technologii produkcji.

Ten system działa wolniej niż typowe NPK, ale zmienia więcej parametrów gleby naraz. Materia organiczna staje się pokarmem dla mikroorganizmów, zwiększa pojemność sorpcyjną gleby, poprawia tworzenie agregatów i wpływa na obieg azotu. W lustracjach pól często widzę, że różnica między stanowiskiem regularnie zasilanym obornikiem a polem nawożonym wyłącznie mineralnie wychodzi szczególnie w suchym roku – rośliny dłużej utrzymują turgor, a gleba po opadzie mniej się zaskorupia.

Węgiel organiczny gleby, oznaczany jako SOC, buduje próchnicę i stabilizuje strukturę. Metaanalizy doświadczeń polowych pokazują, że obornik może zwiększać zasoby węgla organicznego o około 32–50%, zależnie od rodzaju materiału i warunków glebowych. Słoma i nawozy zielone też mają sens, jednak ich wpływ na trwały przyrost SOC bywa słabszy, ponieważ część węgla szybko wraca do atmosfery jako dwutlenek węgla w procesie oddychania mikroorganizmów.

Co daje materia organiczna w praktyce polowej:

• Lepsza struktura – gleba tworzy gruzełki, łatwiej przyjmuje wodę i wolniej ulega zaskorupieniu.
• Większa pojemność wodna – próchnica pomaga zatrzymać wodę dostępną dla korzeni.
• Sprawniejszy obieg azotu – mikroorganizmy mineralizują azot, a część chwilowo wiążą w swojej biomasie.
• Wyższa aktywność biologiczna – rośnie biomasa mikroorganizmów i aktywność enzymów glebowych.
• Lepsze wykorzystanie NPK – gleba z większą ilością materii organicznej słabiej traci składniki po opadach.

Wskazówka: Jeśli nie znasz zawartości próchnicy, pH i zasobności P, K, Mg, zacznij od badania gleby, a dopiero potem planuj dawki obornika, kompostu lub nawozów granulowanych.

Jakie nawozy organiczne można stosować w gospodarstwie?

Rolnik może stosować nawozy naturalne z produkcji zwierzęcej, komposty, resztki pożniwne, międzyplony, biochar oraz gotowe nawozy organiczne o deklarowanej zawartości składników. Każdy materiał działa inaczej, dlatego nie traktuj ich jako zamienników jeden do jednego.

Obornik bydlęcy zwykle wnosi dużo materii organicznej i działa przez kilka sezonów. Obornik trzody ma odmienny skład, a pomiot ptasi zawiera więcej łatwo dostępnego azotu, więc wymaga większej ostrożności. Kompost dostarcza bardziej ustabilizowanego węgla, natomiast słoma ma wysoki stosunek węgla do azotu, dlatego po przyoraniu może chwilowo ograniczyć dostępność azotu dla roślin.

Jak dobrać nawóz organiczny do celu:

• Obornik bydlęcy – wybierz, gdy chcesz odbudować próchnicę, poprawić strukturę i zasilić stanowisko pod rośliny o dużych wymaganiach.
• Obornik trzody chlewnej – stosuj po analizie składu, ponieważ proporcje azotu, fosforu i potasu zależą od systemu utrzymania zwierząt.
• Pomiot ptasi – dawkuj ostrożnie, bo szybko uwalnia azot i łatwo powoduje przenawożenie.
• Kompost – zastosuj na glebach słabych strukturalnie, w warzywnictwie i w sadownictwie, gdy liczysz na stabilny dopływ materii organicznej.
• Słoma – przyoraj z dodatkiem azotu, gdy chcesz uniknąć czasowego głodu azotowego.
• Międzyplony – włącz do płodozmianu, gdy chcesz ograniczyć wymywanie składników i poprawić życie biologiczne gleby.
• Biochar – łącz z nawozami bogatymi w azot, ponieważ sam dostarcza mało tego składnika.
• Nawozy granulowane – wykorzystuj tam, gdzie potrzebujesz równego wysiewu, łatwego transportu i znanego składu.

Badania Instytutu Ogrodnictwa z 2022 roku dobrze pokazują, że dawka musi wynikać z reakcji roślin, a nie z zasady im więcej, tym lepiej. Nawóz organiczny Ekofert w dawce 150 kg N/ha zwiększył plon handlowy ogórka Horizon F1 o 61%, brokułu Cezar o 66,4%, a marchwi Fatima o 112,7% względem kontroli bez nawożenia w uprawie ekologicznej. Podniesienie dawki do 200 kg N/ha nie dało potwierdzonego wzrostu plonów tych upraw.

W tym samym raporcie Fertilan L w dawce 200 kg N/ha zwiększył plon ogólny i handlowy brokułu o 66,4% względem kontroli, ale wynik był niższy niż przy Ekofert. Preparaty mikrobiologiczne oraz zastosowane nawozy nie zmieniły potwierdzalnie zawartości chlorofilu w liściach ogórka ani wskaźnika odżywienia azotem NBI, dlatego sam wygląd liścia nie zawsze wystarcza do oceny skuteczności programu.

Jak nawozy organiczne wpływają na strukturę gleby i wodę?

Nawozy organiczne zwiększają udział agregatów, czyli trwałych zlepień cząstek mineralnych i materii organicznej. To właśnie agregaty decydują, czy gleba po deszczu rozmywa się i zaskorupia, czy tworzy stabilną strukturę z porami dla powietrza oraz wody.

Globalne metaanalizy wykazały, że regularne wnoszenie obornika, kompostu, słomy, biocharu i podobnych materiałów zwiększa udział makroagregatów większych niż 2 mm o około 32%, a agregatów 0,25–2 mm o około 12% w porównaniu z samym nawożeniem mineralnym. Wskaźniki stabilności agregatów, czyli średnica ważona masą MWD i średnica geometryczna GMD, rosły odpowiednio o około 17% i 22%. Z kolei zawartość węgla organicznego w różnych frakcjach agregatów zwiększała się o 16–23%.

Jak działa ten mechanizm w glebie:

1. Dodaj świeżą materię organiczną – resztki roślinne lub obornik trafiają między cząstki gleby i pobudzają mikroorganizmy.
2. Uruchom rozkład biologiczny – bakterie i grzyby wytwarzają związki śluzowe, które sklejają cząstki mineralne.
3. Zbuduj makroagregaty – świeża frakcja organiczna tworzy większe gruzełki i poprawia napowietrzenie.
4. Utrwal węgiel w mikroagregatach – część rozłożonej materii przechodzi do drobniejszych struktur i kompleksów mineralno-organicznych.
5. Ogranicz straty wody i gleby – stabilniejsza struktura zwiększa infiltrację, a spływ powierzchniowy maleje.

Efekt bywa wyraźny na glebach ilastych i pyłowych, bo drobne cząstki mineralne mają dużą powierzchnię reakcji i łatwiej wiążą węgiel. Z kolei gleby lekkie zyskują na pojemności wodnej i sorpcyjnej, co w sezonach z okresowym niedoborem opadów przekłada się na równiejszy wzrost roślin. W opracowaniach dotyczących obornika i kompostu pojawia się wzrost zdolności retencji wody o kilkanaście procent względem nawożenia wyłącznie mineralnego.

Wskazówka: Na polach z tendencją do zaskorupiania łącz kompost lub obornik z uprawą ograniczającą nadmierne rozbijanie agregatów, ponieważ zbyt intensywna orka co roku przyspiesza mineralizację próchnicy.

Jak materia organiczna steruje azotem w glebie?

Materia organiczna steruje azotem za pomocą dwóch procesów – mineralizacji i immobilizacji. Mineralizacja uwalnia azot amonowy z rozkładu związków organicznych, a immobilizacja wiąże azot w biomasie mikroorganizmów, gdy drobnoustroje potrzebują go do rozwoju.

O zachowaniu nawozu decyduje stosunek węgla do azotu, czyli C:N. Obornik i wiele kompostów ma C:N w zakresie około 5–20:1, więc zwykle dostarcza azotu dostępnego dla mikroorganizmów i roślin. Słoma oraz część świeżych resztek roślinnych mają C:N powyżej 30:1, dlatego mikroorganizmy pobierają azot mineralny z roztworu glebowego i chwilowo konkurują z rośliną uprawną.

Co oznacza stosunek C:N dla decyzji nawozowej:

• C:N poniżej 20:1 – materiał zwykle szybciej uwalnia azot i daje szybszy efekt nawozowy.
• C:N około 20–30:1 – materiał działa pośrednio, a tempo zależy od temperatury, wilgotności i rozdrobnienia.
• C:N powyżej 30:1 – materiał może wywołać przejściowy niedobór azotu, zwłaszcza w zbożach i kukurydzy na starcie.

Badania z użyciem izotopu azotu 15N pokazały, że dodanie obornika zwiększało mineralizację azotu o około 135%, a resztek roślinnych o około 214% względem gleby bez nawozu. Równocześnie rosła immobilizacja amonu w biomasie mikroorganizmów. To nie jest błąd systemu. Gleba wiąże część azotu biologicznie, a potem stopniowo oddaje go roślinom.

W doświadczeniach wieloletnich z obornikiem szybkość mineralizacji azotu rosła 4,55–8,31 razy, a immobilizacja amonu 7,35–11,34 razy w porównaniu z glebą bez obornika. Taki układ mocniej zatrzymuje azot w obiegu glebowym i może ograniczać straty azotanów oraz podtlenku azotu, o ile dawka, termin i wilgotność gleby są dobrze dobrane.

Kiedy i jak stosować nawozy organiczne?

Termin stosowania dobierz do rodzaju materiału, uprawy następczej, wilgotności gleby i ryzyka strat składników. Obornik oraz kompost zwykle sprawdzają się przed roślinami o dużych wymaganiach pokarmowych, natomiast słomę i międzyplony trzeba powiązać z bilansem azotu, żeby roślina następcza nie weszła w sezon z deficytem.

W doradztwie agronomicznym zawsze zaczynam od planu płodozmianu. Inaczej prowadzę stanowisko pod kukurydzę, inaczej pod pszenicę ozimą, a jeszcze inaczej pod warzywa korzeniowe. Materiał organiczny potrzebuje czasu, wilgoci i kontaktu z glebą, więc przypadkowe rozrzucenie go tuż przed siewem rzadko daje równy efekt.

Kroki do poprawnego zastosowania nawozu organicznego:

1. Zbadaj glebę – oznacz pH, próchnicę, fosfor, potas, magnez i kategorię agronomiczną gleby.
2. Sprawdź skład nawozu – pobierz próbkę obornika, kompostu lub gnojowicy, ponieważ zawartość N, P i K potrafi mocno się różnić.
3. Ustal roślinę następczą – skieruj pełniejsze dawki pod kukurydzę, ziemniaka, kapustne albo rośliny pastewne, a ostrożniej pod zboża o mniejszym zapotrzebowaniu.
4. Dobierz termin – zastosuj nawóz wtedy, gdy gleba nie jest zalana, zamarznięta ani przesuszona na pył.
5. Rozsiej równomiernie – ustaw rozrzutnik lub aplikator, bo pasowe przenawożenie daje nierówny łan i straty składników.
6. Wymieszaj z glebą – płytko przykryj obornik lub kompost, aby ograniczyć ulatnianie amoniaku i poprawić kontakt z mikroorganizmami.
7. Uzupełnij bilans NPK – dodaj nawozy mineralne tylko w ilości wynikającej z potrzeb uprawy i zasobności stanowiska.
8. Obserwuj łan – porównaj rośliny na pasie nawożonym, ścieżkach technologicznych i fragmentach pola o różnej glebie.

Na łąkach trwałych trzeba zachować dodatkową ostrożność, ponieważ darń reaguje na azot, fosfor i potas, ale nadmiar składników zwiększa ryzyko strat w spływie powierzchniowym. Badania z lat 2009–2011 oceniały wpływ obornika i innych nawozów naturalnych na plonowanie łąki trwałej, co potwierdza praktyczny sens takiej analizy w użytkach zielonych, nawet jeśli streszczenie nie podaje konkretnych procentów.

Wskazówka: Po rozrzuceniu obornika na gruncie ornym wymieszaj go z glebą możliwie szybko, szczególnie przy pogodzie ciepłej i wietrznej, bo wtedy straty amoniaku rosną.

Jak dobrać dawki nawozów organicznych?

Dawkę dobierz na podstawie zawartości składników w nawozie, potrzeb rośliny, zasobności gleby i ograniczeń prawnych dotyczących azotu z nawozów naturalnych. Nie licz dawki wyłącznie w tonach na hektar, bo tona obornika kurzego i tona kompostu mogą wnieść zupełnie inną ilość azotu, fosforu oraz potasu.

Pełna mineralizacja obornika może trwać do około 4 lat, a po 2 latach jego działanie nadal trzeba uwzględniać w bilansie azotu. Dlatego plan na jeden sezon nie wystarcza. Dobra tabela nawozowa powinna obejmować również działanie następcze, zwłaszcza gdy gospodarstwo regularnie stosuje obornik w rotacji.

Praktyczny schemat liczenia dawki:

1. Ustal potrzeby rośliny – określ planowany plon i pobranie N, P2O5 oraz K2O.
2. Odczytaj zasobność gleby – zmniejsz dawkę składnika, którego w glebie jest dużo, a uzupełnij ten, którego brakuje.
3. Policz składniki z nawozu – pomnóż dawkę nawozu przez zawartość składników w analizie laboratoryjnej.
4. Uwzględnij dostępność w pierwszym roku – przyjmij, że tylko część azotu organicznego zasili roślinę od razu.
5. Dodaj działanie następcze – wpisz pozostały azot i fosfor do bilansu kolejnych roślin.
6. Skoryguj dawkę mineralną – zmniejsz NPK o składniki wniesione w nawozie organicznym.
7. Sprawdź ograniczenia środowiskowe – nie przekraczaj limitów azotu z nawozów naturalnych i unikaj aplikacji przed intensywnym deszczem.

Orientacyjne zakresy dawek wymagają korekty po analizie składu. Obornik bydlęcy często stosuje się w dawkach rzędu kilkunastu do kilkudziesięciu ton na hektar w rotacji, kompost w zależności od zasolenia i składu, a nawozy granulowane według kilogramów azotu na hektar. W warzywach ekologicznych przywołany Raport 8/2022 pokazał, że 150 kg N/ha z Ekofert wystarczyło do dużego wzrostu plonu, a zwiększenie dawki do 200 kg N/ha nie poprawiło wyniku w badanych gatunkach.

Co ogranicza dawkę w praktyce:

• Fosfor – nadmiar kumuluje się w glebie i zwiększa ryzyko eutrofizacji wód.
• Azot mineralny – łatwo przemieszcza się w profilu glebowym, zwłaszcza po opadach.
• Zasolenie – wysokie dawki niektórych nawozów mogą szkodzić wrażliwym warzywom.
• Odczyn gleby – niskie pH ogranicza aktywność mikroorganizmów i dostępność części składników.
• Metale ciężkie – biosolidy i odpady miejskie wymagają kontroli jakości materiału.

Czym nawozy organiczne różnią się od mineralnych?

Nawozy organiczne dostarczają węgla, składników pokarmowych i energii dla mikroorganizmów, a nawozy mineralne dostarczają składników w formach szybciej dostępnych i łatwiejszych do precyzyjnego dawkowania. Różnica nie polega więc na tym, że jedna grupa jest dobra, a druga zła. Różnica dotyczy tempa działania, wpływu na glebę i sposobu kontroli składników.

Globalne zużycie nawozów mineralnych w sezonie 2017/2018 osiągnęło 191,5 mln Mg w przeliczeniu na N, P2O5 i K2O. Zużycie nawozów potasowych wzrosło wtedy o 4,3%, fosforowych o 1,5%, a azotowych o 0,2%. Tak duża skala wynika z przewidywalności NPK, jednak same nawozy mineralne zwykle słabiej odbudowują węgiel organiczny gleby.

Porównanie decyzji nawozowej:

Doświadczenia długoterminowe pokazują, że połączenie obu grup daje stabilniejsze plonowanie niż jednostronne programy. W doświadczeniach Rothamsted Broadbalk wysokie plony pszenicy ozimej utrzymywano przez niemal 50 lat wtedy, gdy azot mineralny łączono z obornikiem albo pełnym NPK. Z kolei w 9-letnim doświadczeniu w rejonie Hetao połączenie obornika z NPK podniosło plony pszenicy, słonecznika i ekwiwalentu pszenicy odpowiednio o 6,2%, 38,9% i 65,3% w trzecim cyklu rotacji względem samego NPK.

Kiedy wybrać dany model nawożenia:

• Więcej materii organicznej – wybierz na glebach lekkich, kwaśnych, ubogich w próchnicę i z problemem zaskorupiania.
• Więcej precyzji mineralnej – wybierz przy szybkim niedoborze azotu, korekcie siarki lub potrzebie dokładnej dawki startowej.
• Model łączony – wybierz w gospodarstwie towarowym, gdy chcesz połączyć plon, żyzność gleby i kontrolę kosztów.
• Mniej nawozu organicznego – wybierz na polach z bardzo wysokim fosforem, przy ryzyku spływu do wód lub po świeżej dużej dawce obornika.

Jakie błędy psują efekty nawożenia materią organiczną?

Błędy zwykle wynikają z braku analizy składu nawozu, złego terminu, nieuwzględnienia C:N i pominięcia pH gleby. Materiał organiczny może poprawić stanowisko, ale przy złym prowadzeniu zwiększa straty składników i podnosi koszty bez proporcjonalnego wzrostu plonu.

W praktyce widzę dwa skrajne podejścia. Część gospodarstw traktuje obornik jak odpad do wywiezienia, więc dawka zależy od wolnego czasu i odległości pola. Inni próbują zastąpić całe NPK jedną aplikacją nawozu organicznego, choć roślina potrzebuje składników w konkretnym terminie.

Błędy, które ograniczają efekt nawozowy:

• Brak analizy nawozu – rolnik nie zna realnej zawartości N, P, K i suchej masy.
• Zbyt późna aplikacja – roślina nie dostaje azotu wtedy, gdy buduje plon.
• Przyoranie słomy bez azotu – mikroorganizmy wiążą azot, a roślina pokazuje przejściowy niedobór.
• Stosowanie na kwaśnej glebie – niskie pH ogranicza mineralizację i pogarsza dostępność fosforu, magnezu oraz wapnia.
• Nadmierna dawka pomiotu – szybkie uwalnianie azotu zwiększa ryzyko przypaleń i strat.
• Nierówny rozrzut – łan rośnie placowo, a bilans składników przestaje mieć sens.
• Ignorowanie fosforu – wieloletnie wysokie dawki obornika mogą podnieść zasobność P ponad potrzeby roślin.
• Stosowanie odpadów bez kontroli – biosolidy lub niepewne komposty mogą wnosić metale ciężkie, w tym ołów.

Objawy złego wdrożenia widać w polu dość szybko. Zboża po słomie bez bilansu azotu bledną i wolniej się krzewią. Kukurydza na pasach z nadmiarem łatwo dostępnego azotu tworzy nierówny łan, a warzywa na zasolonej glebie gorzej wschodzą i słabiej rozwijają korzenie.

Wskazówka: Jeśli po nawozie organicznym widzisz placowe przebarwienia roślin, sprawdź najpierw równomierność aplikacji i wilgotność gleby, a dopiero potem zwiększaj dawkę azotu mineralnego.

Jak sprawdzić efekty w polu?

Efekty sprawdzaj za pomocą badań gleby, obserwacji struktury, porównania plonu i kontroli bilansu składników. Jedna obserwacja liści nie wystarcza, ponieważ materia organiczna wpływa na glebę sezon po sezonie, a nie tylko na szybki kolor roślin.

W długoterminowych doświadczeniach połączenie NPK z obornikiem dawało wyższe wartości mikrobiologicznej biomasy węgla i azotu oraz aktywności dehydrogenazy i fosfatazy niż samo NPK. Parametry te mocno korelowały z plonem pszenicy, a współczynnik R² dla biomasy mikroorganizmów wynosił około 0,90. To pokazuje, że życie biologiczne gleby da się powiązać z wynikiem produkcyjnym, choć w gospodarstwie zwykle używamy prostszych metod kontroli.

Prosty monitoring dla gospodarstwa:

1. Porównaj próchnicę co 3–5 lat – pobieraj próbki z tych samych części pola i o podobnej porze roku.
2. Oceń strukturę po deszczu – sprawdź, czy gleba tworzy skorupę, czy zachowuje gruzełki.
3. Zrób test szpadlowy – obejrzyj korzenie, dżdżownice, zapach gleby i warstwy zagęszczenia.
4. Prowadź bilans NPK – zapisuj składniki wniesione z obornikiem, kompostem i nawozami mineralnymi.
5. Wyznacz pas kontrolny – zostaw fragment z inną dawką lub bez danego dodatku, żeby porównać reakcję roślin.
6. Zapisuj plon i wilgotność – sam plon bez informacji o sezonie oraz stanowisku bywa mylący.

Dobrze prowadzone nawożenie organiczne powinno dawać mniej zaskorupienia, lepszą infiltrację wody, stabilniejszy wzrost roślin i stopniowy wzrost próchnicy. Jeśli widzisz tylko krótkotrwały efekt zieloności, a badania gleby pokazują rosnący fosfor i spadające pH, program wymaga korekty.

Podsumowanie

Nawożenie organiczne łączy odżywianie roślin z odbudową żyzności gleby. Obornik, kompost, słoma, międzyplony, biochar i nawozy granulowane różnią się tempem działania, zawartością składników oraz wpływem na próchnicę. Materia organiczna poprawia agregację, retencję wody, aktywność mikroorganizmów i obieg azotu, ale wymaga kontroli dawki, terminu oraz pH gleby. Wyniki badań pokazują, że rośliny dobrze reagują na rozsądne dawki, a podnoszenie ich bez bilansu nie musi zwiększać plonu. Najpewniejsze decyzje podejmuj na podstawie analizy gleby i składu nawozu.

FAQ

Q: Czy nawozy organiczne można stosować w uprawie pod osłonami?

A: Tak, ale wybieraj materiały dojrzałe, stabilne i przebadane. W tunelach oraz szklarniach łatwiej o zasolenie, dlatego kontroluj przewodność elektryczną podłoża i dawkuj ostrożnie.

Q: Czy granulowany nawóz organiczny nadaje się do siewnika nawozowego?

A: Często tak, jeśli granula ma równy rozmiar i producent dopuszcza taki sposób aplikacji. Przed siewem zrób próbę kręconą, ponieważ gęstość nasypowa różni się od nawozów mineralnych.

Q: Czy świeży kompost można dać bezpośrednio pod siew warzyw?

A: Lepiej stosuj kompost dojrzały. Świeży materiał może pobierać azot, nagrzewać się, zawierać kwasy organiczne i pogarszać wschody roślin wrażliwych.

Q: Czy obornik można mieszać z wapnem?

A: Nie mieszaj świeżego obornika bezpośrednio z wapnem tlenkowym. Taka kombinacja zwiększa straty amoniaku. Rozdziel zabiegi w czasie i dopasuj wapnowanie do pH gleby.

Q: Czy nawozy organiczne przyciągają szkodniki glebowe?

A: Niedojrzały lub źle przechowywany materiał może sprzyjać muchówkom, gryzoniom i problemom sanitarnym. Stosuj przefermentowany obornik lub dojrzały kompost i przykryj go glebą.

Weryfikacja i redakcja

Za weryfikację i redakcję artykułu odpowiadają:

Michał Nowicki

Specjalista do spraw uprawy roślin. Absolwent kierunku Rolnictwo na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu.

Anna Wójcik

Specjalistka do spraw szkoleń rolniczych. Absolwentka kierunku Rolnictwo na Uniwersytecie Przyrodniczym w Lublinie.