Siew rzepaku to jeden z najważniejszych momentów w całym sezonie produkcyjnym – błędy popełnione na etapie zakładania plantacji trudno nadrobić późniejszą agrotechniką. Termin, głębokość, obsada, jakość łoża nasiennego – każdy z tych elementów wpływa na to, czy rośliny dobrze przygotują się do zimy i czy plon będzie satysfakcjonujący. W tym artykule opisuję, jak siać rzepak ozimy krok po kroku, opierając się zarówno na doświadczeniach z własnej praktyki doradczej, jak i wynikach badań polowych.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Optymalny termin siewu rzepaku ozimego w Polsce różni się w zależności od regionu i przypada między początkiem sierpnia a końcem września.
• Docelową obsadę ustala się jako liczbę roślin po wschodach, a nie masę nasion – dla mieszańców to zwykle 30–40 roślin/m², dla odmian populacyjnych 40–50 roślin/m².
• Głębokość siewu rzepaku wynosi najczęściej około 2 cm, a jej równomierność ma większe znaczenie niż sama wartość.
• Łoże siewne powinno być zwarte przy nasieniu, dobrze zagospodarowane pod względem resztek pożniwnych i dostatecznie wilgotne.
• Prawidłowo założona plantacja przed zimą powinna mieć rozetę 8–10 liści, szyjkę korzeniową o średnicy 8–10 mm i głęboki korzeń palowy.

Jak siać rzepak – od czego zacząć i jak przeprowadzić cały proces?

Zanim uruchomisz siewnik, musisz podjąć kilka decyzji, od których zależy powodzenie całego sezonu. Schemat postępowania przy siewie rzepaku ozimego wygląda następująco:

1. Oceń wilgotność gleby – sprawdź, czy warstwa 2–4 cm jest wystarczająco wilgotna, żeby nasiona miały kontakt z wodą kapilarnością. Jeśli powierzchnia jest przesuszona, rozważ zejście głębiej (do 2,5–3 cm), zamiast czekać na przypadkowy deszcz.
2. Sprawdź stan resztek pożniwnych – słoma po zbożu powinna być dobrze rozdrobniona i równomiernie rozrzucona. Skupiska nierozdrobnionej słomy tworzą w rzędzie siewnym matę odcinającą nasiona od wilgoci i sprzyjają ślimakom.
3. Przygotuj łoże siewne – przeprowadź uprawę pożniwną na głębokość 3–6 cm, żeby pobudzić kiełkowanie samosiewów i chwastów, które zniszczysz przed siewem. Upewnij się, że gleba jest zwarta przy nasieniu, ale nie nadmiernie zagęszczona głębiej.
4. Dobierz odmianę do terminu i stanowiska – mieszańce lepiej tolerują opóźniony siew, odmiany populacyjne wymagają wcześniejszego terminu i wyższej obsady.
5. Ustal docelową obsadę roślin po wschodach – dla mieszańców w dobrych warunkach celuj w 30–40 roślin/m², dla odmian populacyjnych 40–50 roślin/m².
6. Oblicz normę wysiewu – uwzględnij masę tysiąca nasion (MTN), laboratoryjną zdolność kiełkowania i przewidywane polowe wschody. Na glebach skłonnych do zaskorupiania realne wschody mogą być o 15–30% niższe od laboratoryjnej kiełkowalności.
7. Skalibruj siewnik na zaprawionym materiale siewnym – zaprawa, otoczka i poślizg nasion zmieniają ich przepływ przez aparat wysiewający. Różnica kilku procent przy niskiej normie wysiewu przekłada się na kilka roślin/m².
8. Ustaw głębokość siewu – celuj w 2 cm, na lekkiej przesuszonej glebie maksymalnie 3 cm. Skontroluj głębokość po pierwszych metrach jazdy.
9. Przeprowadź siew – utrzymuj stałą prędkość roboczą dostosowaną do siewnika, żeby uniknąć nierównomierności głębokości i rozstawu nasion.
10. Oceń wschody – pierwszą ocenę przeprowadź po zakończeniu wschodów, drugą po kilku tygodniach, żeby wykryć straty od ślimaków, pchełek, suszy i zaskorupienia. Licz rośliny w wielu punktach pola, szczególnie na klinach, uwrociach i w miejscach ze skupiskami słomy.

Wskazówka: Kalibrację siewnika zawsze rób na tym samym materiale, którym będziesz siał – zaprawionym i ewentualnie otoczkowanym. Suche, czyste nasiona przepływają przez wysiewacz inaczej niż nasiona po zaprawieniu i różnica może wynosić kilka procent, co przy obsadzie 30–40 roślin/m² robi realną różnicę.

Kiedy siać rzepak ozimy, żeby trafić w optymalny termin?

Termin siewu rzepaku ozimego to nie jedna data, tylko przedział zależny od regionu, odmiany, wilgotności gleby i przebiegu pogody. Orientacyjne okna dla Polski:

Wczesny siew daje czas na budowę silnego systemu korzeniowego, rozety i szyjki korzeniowej przed zimą. Umożliwia też osiągnięcie fazy kilku liści zanim pojawi się silna presja szkodników. Jednak przy ciepłej jesieni i wysokiej dostępności azotu zbyt wczesny siew może prowadzić do nadmiernego rozrostu części nadziemnej, ograniczenia światła w łanie i słabszego przygotowania do zimy. Obserwacje AHDB wskazują, że przerośnięte jesienne rozety mają niższy potencjał zawiązywania nasion, mimo pozornie dobrego wyglądu plantacji.

Opóźnienie siewu o kilka dni rzadko jest problemem, o ile gleba jest wilgotna i dobrze przygotowana. W warunkach brytyjskich opóźnienie siewu o około trzy tygodnie wiązało się z nawet dziesięciokrotnym zmniejszeniem liczby larw pchełki rzepakowej. Efekt ten nie przenosi się bezpośrednio na wszystkie regiony Polski, bo późny siew niesie ryzyko słabego ukorzenienia i niedostatecznej zimotrwałości. Nadrzędna zasada brzmi: lepiej siać kilka dni później w wilgotne, dobrze przygotowane łoże niż w terminie kalendarzowym w przesuszoną glebę.

Kiełkowanie rzepaku jest wyraźnie ograniczone przy temperaturze gleby poniżej 3°C, a do uzyskania połowy wschodów potrzeba około 160 stopniodni temperatury mierzonej na głębokości 2 cm. To wyjaśnia, dlaczego przy opóźnionym siewie w chłodną glebę wschody rozciągają się w czasie i plantacja wchodzi w zimę nierównomiernie rozwinięta.

Jak przygotować glebę pod siew rzepaku?

Celem nie jest sama głębokość uprawy, lecz konkretna struktura warstwy, w której znajdą się nasiona. Gleba powinna być zwarta pod nasionem, żeby kapilarny podsiąk wody zapewnił stały kontakt wilgoci z ziarnem, a jednocześnie przepuszczalna dla powietrza.

Po zbiorze zbóż warto jak najszybciej przeprowadzić płytką uprawę pożniwną na 3–6 cm. Spełnia ona dwie role – przerywa parowanie gleby i pobudza samosiewy oraz chwasty do kiełkowania, które następnie można zniszczyć przed właściwym siewem. To prosta, niedoceniana technika, którą stosuję od lat w planach uprawy dla moich klientów, bo znacząco redukuje zachwaszczenie bez dodatkowych herbicydów.

Słoma musi być dobrze rozdrobniona i równomiernie rozrzucona. Skupiska nierozdrobnionej słomy to problem wielowymiarowy – odcinają nasiona od wilgoci, powodują zmienną głębokość siewu i sprzyjają żerowaniu ślimaków. Sam plon rzepaku w miejscach skupisk słomy bywa dramatycznie niższy niż na reszcie pola.

Orka jest uzasadniona, gdy:

• Duża ilość resztek pożniwnych wymaga przykrycia.
• Koleiny po sprzęcie wymagają wyrównania.
• Struktura profilu jest wyraźnie zdegradowana i wymaga poprawy.

Przy siewie po orce kluczowe jest zagęszczenie warstwy pod nasionem. Zbyt pulchna rola powoduje uciekanie wilgoci i nierówną głębokość odkładania nasion – nasiona lądują na różnych głębokościach, wschody rozciągają się w czasie i łan jest nierównomierny od samego początku. W uprawie uproszczonej lub pasowej sukces w dużej mierze zależy od stanu wilgoci w strefie siewu i braku mechanicznych barier dla korzenia.

Wskazówka: Przy dużej ilości słomy po zbożu nie koncentruj się wyłącznie na dawce azotu do jej rozkładu. Zadbaj przede wszystkim o rozdrobnienie i równomierne rozrzucenie – to ważniejsze dla wschodów rzepaku niż kilkadziesiąt kilogramów dodatkowego azotu.

Na jaką głębokość siać rzepak?

Optymalna głębokość siewu rzepaku ozimego wynosi około 2 cm. Na glebach ciężkich i przy dostatecznej wilgotności wystarczy 1,5 cm. Na lekkiej, przesuszonej glebie można zejść do 2,5–3 cm, żeby trafić w wilgotną warstwę. Przekraczanie 3,5 cm gwałtownie zwiększa ryzyko osłabienia siewek – rzepak ma małe nasiona z ograniczonymi rezerwami substancji zapasowych, a opóźnienie wschodów o 3–5 dni przy głębokiej bruzdie bywa groźniejsze dla plantacji niż niewielki spadek obsady.

Przy głębokości powyżej 5 cm wschody są silnie ograniczone, a siewki, które mimo wszystko się przebijają, wchodzą na plantację osłabione i podatne na choroby.

Ważniejsza od wartości głębokości jest jej równomierność. Różnica między nasionami ułożonymi na 2 cm i 5 cm w obrębie tego samego pola powoduje wielodniowe rozciągnięcie wschodów. Prowadzi to do nierównoczesnego rozwoju roślin, różnego narażenia na szkodniki i zachwaszczenia oraz nierównej konkurencji wewnątrz łanu przez całą jesień. Siewnik powinien pracować tak, żeby nasiona trafiały na wilgotne, niezamazane dno bruzdy i były przykryte drobną, niezaglinioną glebą. Mokra uprawa rozmazuje ścianki bruzdy, ogranicza dostęp tlenu i pogarsza kiełkowanie.

Jaka norma wysiewu i obsada roślin są odpowiednie dla rzepaku ozimego?

Obsadę ustala się jako docelową liczbę roślin po wschodach, a dopiero potem przelicza na kilogramy nasion. Podawanie normy w kg/ha bez odniesienia do MTN, kiełkowalności i przewidywanych wschodów polowych to za mało – różnica kilku punktów procentowych wschodów przy tej samej masie może zmienić końcową obsadę o kilkanaście roślin/m².

Wzór na normę wysiewu:

norma wysiewu (kg/ha) = docelowa obsada (nasion/m²) × MTN (g) ÷ 1000 × 100 ÷ kiełkowalność lab. (%) × 100 ÷ przewidywane wschody polowe (%)

Przykład: cel to 40 roślin/m², MTN wynosi 5 g, kiełkowalność laboratoryjna 90%, a przewidywane wschody polowe 75%. Wynik: około 2,96 kg/ha.

Robocze zakresy obsad po wschodach:

Wyniki badań wskazują, że rzepak ozimy ma szeroką zdolność kompensacyjną. Analiza wieloletnich doświadczeń z Wielkiej Brytanii (Journal of Agricultural Science, 2009–2012) wykazała, że plon był relatywnie stabilny w szerokim przedziale obsad, a zwiększanie normy powyżej około 30 nasion/m² nie dawało istotnych zysków plonu – natomiast podnosiło koszt materiału siewnego. Z kolei praca doktorska z Uniwersytetu w Getyndze wskazała na optymalną obsadę rzędu 40–50 roślin/m², która pozwala utrzymać stabilny plon przy jednoczesnym ograniczeniu ryzyka wylegania.

Rzepak wysiany zbyt gęsto szybciej wynosi szyjkę korzeniową nad powierzchnię gleby, co zwiększa podatność na wymarzanie i uszkodzenia przez mróz przy braku okrywy śnieżnej. Doświadczenia irlandzkiego ośrodka Teagasc (2006–2008) potwierdziły, że zwiększanie normy powyżej 80 nasion/m² nie dawało wzrostu plonu, a czasem obniżało jego stabilność przez ryzyko wylegania i drobniejsze łuszczyny.

Ważna uwaga dotycząca wschodów polowych – szacuj je konserwatywnie. Na glebach skłonnych do zaskorupiania realne wschody mogą być o 15–30% niższe od laboratoryjnej kiełkowalności. W doświadczeniach AHDB typowo osiągano 70–80% ustanowionej populacji nawet w dobrych warunkach.

Wskazówka: Rzepak lepiej reaguje na równomierność wschodów niż na samą obsadę. 30 roślin/m² wschodzących w ciągu 2 dni daje stabilniejszy łan niż 45 roślin/m² rozciągniętych we wschodach na tydzień. Zamiast kompensować złe warunki wyższą normą, zadbaj najpierw o jakość łoża nasiennego.

Jaki rozstaw rzędów wybrać przy siewie rzepaku?

Typowy siew rzędowy mieści się w przedziale 12,5–25 cm. Większość siewników uniwersalnych pracuje przy rozstawie 12,5 cm lub 25 cm i oba zakresy sprawdzają się dobrze pod warunkiem prawidłowej obsady. Przy węższych rzędach szybciej zamyka się pokrywa roślinności i ogranicza zachwaszczenie, co jest szczególnie ważne na polach z silną presją chwastów.

Systemy szerokorzędowe – powyżej 30–35 cm – wymagają odmian o odpowiedniej architekturze, wyraźnie niższej obsady i dobrego dostępu światła do dolnych partii łanu. Na słabszych stanowiskach szerokie rzędy zwiększają presję chwastów, bo lukę między rzędami trudno szybko zamknąć. Rzepak potrafi kompensować mniejszą liczbę roślin silniejszym rozgałęzianiem przy rozstawie 25–45 cm, ale tylko przy dobrej jesiennej kondycji i wysokiej równomierności rozmieszczenia roślin.

Siew punktowy pozwala obniżyć normę wysiewu bez utraty równomierności – ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście zapewnia precyzyjne rozmieszczenie nasion. Największy efekt daje na polach, gdzie tradycyjny siewnik ma problem z utrzymaniem stałej głębokości. Redukcja obsady bez poprawy precyzji rozmieszczenia kończy się pustymi miejscami, zachwaszczeniem i nierównym dojrzewaniem. Warto w tym kontekście dobrze rozważyć, czym siać rzepak i jaki typ siewnika pasuje do danego stanowiska i systemu uprawy. Jeśli zastanawiasz się nad zakupem, pomocny może być też przegląd tego, jaki siewnik wybrać do zboża i rzepaku.

Jak dobrać odmianę i jak wpływa ona na decyzje siewowe?

Przy wyborze odmiany warto rozdzielić trzy cechy, bo często się je myli:

• Wigor jesienny – tempo startowania po siewie i tempo tworzenia liści.
• Tolerancja na opóźniony siew – zdolność do zbudowania wystarczającej masy korzenia i rozety przy krótszym okresie wegetacji jesiennej.
• Podatność na wydłużanie szyjki korzeniowej – przy nadmiernym zagęszczeniu lub wczesnym siewie w ciepłą jesień szyjka unosi się ponad glebę, co zwiększa ryzyko wymarzania.

Odmiany mieszańcowe zazwyczaj szybciej startują i lepiej tolerują opóźnienie siewu. Dane COBORU wskazują, że w opóźnionych siewach odmiany populacyjne mogą plonować nawet o około 20% niżej niż mieszańce. Na słabszych stanowiskach ta zależność bywa jednak mniej wyraźna, a populacyjne odmiany mogą plonować stabilniej przy zmiennych warunkach glebowych. Dla mieszańców należy celować w niższą obsadę – zbyt gęsta plantacja ogranicza rozgałęzianie i pogarsza zimowanie, a często lepiej jest jesienią mieć 25–35 roślin/m² niż zagęszczać łan dla pozornego bezpieczeństwa.

Szczegółowa wiedza o tym, po ilu dniach wschodzi rzepak przy różnych warunkach temperatury i wilgotności gleby, może pomóc w ocenie, czy opóźnienie wschodów jest wynikiem złego przygotowania łoża czy po prostu chłodnej pogody.

Nawożenie pod siew rzepaku – co i kiedy stosować?

Nawożenie przedsiewne powinno wynikać z analizy gleby, a nie z rutynowych dawek. Fosfor ma małą ruchliwość w glebie, dlatego jego dostępność w strefie korzeniowej podczas zakładania plantacji jest szczególnie ważna. Przy stosowaniu fosforowych nawozów mineralnych warto pamiętać, że bezpośredni kontakt granulatu z nasionami rzepaku w suchej glebie może obniżyć wschody – granula powinna być umieszczona kilka centymetrów obok lub pod nasionem, a nie w bezpośrednim styku.

Oprócz fosforu zwróć uwagę na:

• Potas – niedobór ogranicza przezimowalność i wykorzystanie azotu.
• Magnez – rzepak jest wymagający, niedobór pojawia się szybko na glebach lekkich.
• Siarkę – jej deficyt ogranicza tworzenie białek i enzymy biorące udział w metabolizmie azotu.
• Odczyn gleby – rzepak przy kwaśnym pH reaguje silnym pogorszeniem wzrostu korzeni. Wapnowanie powinno być wykonane z odpowiednim wyprzedzeniem, nie bezpośrednio przed siewem.

Jesienny azot jest uzasadniony przede wszystkim po słabych przedplonach, przy niskiej zawartości azotu mineralnego w glebie i przy dużej ilości słomy do rozkładu. Dobrze rozwinięty rzepak może jesienią pobrać 60–80 kg N/ha, a plantacje przerośnięte – ponad 100 kg N/ha. Nadmiar azotu jesienią napędza część nadziemną kosztem korzenia, co pogarsza zimotrwałość i może prowadzić do wyniesienia szyjki korzeniowej.

Jak ocenić stan plantacji po siewie rzepaku?

Ocenę wschodów warto przeprowadzić dwukrotnie. Pierwsza – zaraz po zakończeniu wschodów, żeby sprawdzić obsadę i równomierność. Druga – po kilku tygodniach, kiedy ujawnią się straty od ślimaków, pchełek, suszy, zaskorupienia i podtopień.

Przy liczeniu roślin nie wystarczy kilka punktów na środku pola. Licz oddzielnie na klinach, uwrociach, glebach ciężkich i w miejscach ze skupiskami słomy, bo te miejsca często mają obsadę o połowę niższą od średniej. Średnia z całego pola może ukryć lokalne place, które wymagają osobnej decyzji – czy zostawić je z nadzieją na wiosenną kompensację, czy podjąć inne działanie.

Parametry dobrze przygotowanej plantacji przed zimą:

• Obsada – równomierna, bez rozległych placowych ubytków.
• Rozeta – około 8–10 liści.
• Szyjka korzeniowa – średnica 8–10 mm.
• Korzeń palowy – głęboki, nieuszkodzony, bez oznak chorób odglebowych.

Więcej o tym, jak prawidłowo ustawić siewnik przed sezonem, żeby osiągnąć powtarzalną głębokość i równomierność, przeczytasz w artykule o ustawieniu siewnika do siewu rzepaku. Jeśli pracujesz na siewnikach Amazone D7, przydać się może szczegółowy poradnik dotyczący ustawiania siewnika Amazone D7 do rzepaku.

Najczęstsze błędy przy siewie rzepaku – czego unikać?

Z kilkunastu lat doradztwa wyniosłem jedno spostrzeżenie: większość poważnych problemów z plantacją rzepaku jesienią nie wynika z jednego błędu, lecz z nakładania się kilku zaniedbań, z których każde z osobna byłoby do zniesienia.

Błędy, które powtarzają się najczęściej:

• Siew w przesuszoną powierzchniową warstwę gleby – przy suszy lepiej zejść głębiej w wilgoć niż siać płytko i liczyć na deszcz. Siew w warstwę 1–2 cm przy przesuszonej glebie to jeden z najpoważniejszych błędów.
• Zbyt wysoka norma wysiewu jako substytut dobrego łoża – zagęszczanie jako zabezpieczenie przed każdym ryzykiem kończy się przerośniętą plantacją z wyniesionym szyjkami korzeniowymi i słabym zimowaniem.
• Pominięcie oceny polowych wschodów – laboratoryjne kiełkowanie 90% i polowe wschody rzędu 60% to zupełnie różne rzeczy, szczególnie na glebach skłonnych do zaskorupiania.
• Nierozdrobniona lub nierównomiernie rozrzucona słoma – tworzy matę w rzędzie siewnym, odcina wilgoć i jest siedliskiem dla ślimaków.
• Kalibracja siewnika na niezaprawionej próbce – zaprawa i otoczka zmieniają przepływ nasion przez aparat wysiewający, a niedoszacowanie normy o kilka procent przy niskiej obsadzie oznacza realnie mniejszą obsadę.
• Siew zbyt głęboki przy pulchnej roli po orce – głębokość odkładania nasion zmienia się w zależności od ugniecenia gleby, co przy nadmiernie rozluźnionej roli po orce prowadzi do chaotycznych wschodów.

Widziałem pola, gdzie rolnik skoncentrował się wyłącznie na terminie kalendarzowym i wysiał rzepak w dobrym terminie, ale w zupełnie przesuszoną, nierównomiernie uprawioną glebę po złym rozdrobnieniu słomy. Wschody były rozciągnięte na dwa tygodnie, obsada nierównomierna, a pola wymagały dodatkowych zabiegów ochronnych przy prawie trzykrotnie wyższej presji szkodników na słabsze, późniejsze siewki. Żadne z tych problemów nie wynikło z jednej decyzji – wszystkie razem złożyły się na trudny sezon.

Podsumowanie

Siew rzepaku ozimego to nie tylko kwestia właściwego terminu i normy wysiewu. Liczy się jakość łoża nasiennego, równomierność głębokości, stan resztek pożniwnych i realistyczna ocena polowych wschodów. Dobrze zaplanowany siew rzepaku, oparty na docelowej obsadzie roślin, prawidłowej kalibracji siewnika i dobrze przygotowanej glebie, to fundament, którego późniejsza agrotechnika nie zastąpi. Rośliny wchodzące w zimę z rozetą 8–10 liści, szyjką korzeniową 8–10 mm i nienaruszonym korzeniem palowym mają realną szansę na stabilny, wysoki plon wiosną.

FAQ

Q: Czy rzepak ozimy można siać bezpośrednio po orce bez doprawy?

A: Technicznie tak, ale bez doprawy i zagęszczenia warstwy pod nasionem wschody będą nierównomierne. Zbyt pulchna rola powoduje zmienną głębokość odkładania nasion i szybkie wysychanie strefy siewu. Wymagana jest co najmniej jedna praca doprawiająca.

Q: Czy zaprawianie nasion rzepaku jest obowiązkowe przed siewem?

A: Nie jest obowiązkowe prawnie, ale zdecydowanie zalecane. Zaprawa nasiennikowa chroni kiełkujące nasiona przed chorobami odglebowymi i częściowo przed szkodnikami glebowymi. Brak zaprawy przy opóźnionym siewie lub w trudnych warunkach glebowych znacząco zwiększa ryzyko strat we wschodach.

Q: Jak długo rzepak może czekać na wschody po siewie bez ryzyka dla plantacji?

A: W optymalnych warunkach temperatury i wilgotności wschody pojawiają się po 5–8 dniach. Przy chłodnej glebie mogą wydłużyć się do 2–3 tygodni. Przekroczenie tego czasu bez wschodów sygnalizuje problem z wilgotnością, głębokością siewu lub materiałem siewnym.

Q: Czy można siać rzepak w tym samym terminie co pszenicę ozimą?

A: Nie. Rzepak potrzebuje wcześniejszego siewu niż pszenica, bo musi zbudować rozetę i silny korzeń przed zimą. Pszenica ozima sieje się zazwyczaj we wrześniu–październiku, rzepak ozimy w Polsce – od pierwszej dekady sierpnia do końca sierpnia.

Q: Jak postąpić, jeśli po siewie rzepaku nie ma deszczu przez kilkanaście dni?

A: Jeśli siew był wykonany w wilgotne łoże, nasiona mogą doczekać deszczu przez kilka dni bez utraty kiełkowalności. Przy dłuższej suszy i płytkim siewie ryzyko rośnie. Nie ma możliwości zastosowania nawodnienia na polową skalę w większości polskich gospodarstw, dlatego właściwa ocena wilgotności gleby przed siewem jest ważniejsza niż trzymanie się terminu.

Weryfikacja i redakcja

Za weryfikację i redakcję artykułu odpowiadają:

Michał Nowicki

Specjalista do spraw uprawy roślin. Absolwent kierunku Rolnictwo na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu.

Anna Wójcik

Specjalistka do spraw szkoleń rolniczych. Absolwentka kierunku Rolnictwo na Uniwersytecie Przyrodniczym w Lublinie.