--- title: "Jaki nawóz stosować pod rzepak? Dawki i terminy" description: "Nawożenie rzepaku to jedna z tych decyzji, która robi różnicę między przyzwoitym plonem a naprawdę dobrym sezonem. Rzepak ozimy jest rośliną wymagającą pod względem pokarmowym – pobiera duże ilości azotu, siarki, potasu i boru, a każdy z tych składników odgrywa inną rolę w innych fazach wzrostu. Ten artykuł przeprowadzi Cię przez kompletny program nawożenia rzepaku" date: 2026-10-05 author: "Jan Malinowski" url: "https://lepszeplony.pl/jaki-nawoz-stosowac-pod-rzepak/" categories: - "Rzepak" tags: - "R11" --- **Nawożenie rzepaku to jedna z tych decyzji, która robi różnicę między przyzwoitym plonem a naprawdę dobrym sezonem.** **Rzepak ozimy jest rośliną wymagającą pod względem pokarmowym – pobiera duże ilości azotu, siarki, potasu i boru, a każdy z tych składników odgrywa inną rolę w innych fazach wzrostu.** **Ten artykuł przeprowadzi Cię przez kompletny program nawożenia rzepaku – od jesieni po wiosenne zabiegi pogłówne – i pomoże uniknąć błędów, które kosztują plon.** **Najważniejsze informacje z tego artykułu:** - Dobór nawozu pod rzepak powinien zawsze wynikać z analizy gleby, zasobności stanowiska i przedplonu, a nie z ogólnych schematów dawkowania. - Fosfor należy zastosować w całości przed siewem, ponieważ jest mało ruchliwy w glebie i późniejsze nawożenie nie dociera skutecznie do strefy korzeni. - Siarka powinna być podana razem z pierwszą dawką azotu wiosną – jej brak może obniżyć plon nawet o 40–50%, nawet przy wysokim nawożeniu azotem. - Dawkę azotu wiosennego warto wyliczyć bilansem uwzględniającym Nmin, przedplon i nawozy naturalne, a nie wyłącznie prognozowanym plonem. - Bor należy stosować w dawkach dzielonych przez cały sezon, bo jednorazowa aplikacja nie zabezpiecza równomiernie wszystkich faz wzrostu. **Na skróty:** [Pokaż](#) [ Jaki nawóz stosować pod rzepak, żeby uzyskać dobry plon? ](#Jaki_nawoz_stosowac_pod_rzepak_zeby_uzyskac_dobry_plon) [ Jakie nawozy stosować przed siewem rzepaku? ](#Jakie_nawozy_stosowac_przed_siewem_rzepaku) [ Jak nawozić rzepak azotem jesienią? ](#Jak_nawozic_rzepak_azotem_jesienia) [ Czym nawozić rzepak wiosną? ](#Czym_nawozic_rzepak_wiosna) [ Dlaczego siarka jest tak ważna w nawożeniu rzepaku? ](#Dlaczego_siarka_jest_tak_wazna_w_nawozeniu_rzepaku) [ Jak nawozić rzepak potasem, magnezem i mikroelementami? ](#Jak_nawozic_rzepak_potasem_magnezem_i_mikroelementami) [ Nawożenie rzepaku po oborniku lub gnojowicy – co uwzględnić? ](#Nawozenie_rzepaku_po_oborniku_lub_gnojowicy_-_co_uwzglednic) [ Jakich błędów unikać w nawożeniu rzepaku? ](#Jakich_bledow_unikac_w_nawozeniu_rzepaku) [ Podsumowanie ](#Podsumowanie) [ FAQ ](#FAQ) Jaki nawóz stosować pod rzepak, żeby uzyskać dobry plon? -------------------------------------------------------- Nie ma jednego nawozu, który pasuje pod rzepak na każdym stanowisku. **Dobór powinien wynikać z zasobności gleby w fosfor, potas i magnez, pH, ilości azotu mineralnego, przedplonu oraz tego, czy wcześniej stosowano obornik lub gnojowicę.** Rzepak silniej niż zboża reaguje na niedobory fosforu i potasu – samo zwiększanie dawek azotu nie wyrównuje zaniedbanego stanowiska. Badania polowe w ramach projektu „On-farm trials of optimal fertilizer recommendations for the maintenance of high seed yields in winter oilseed rape” pokazały, że stosowanie optymalnych dawek nawozowych zamiast typowych praktyk rolniczych zwiększało plon nasion przeciętnie o 29,1%. **Optymalny wariant nawożenia wynosił w tych badaniach około 180 kg N/ha, 90 kg P₂O₅/ha i 120 kg K₂O/ha**, a udział poszczególnych składników w plonie wynosił – azotu około 40,4%, fosforu 23,1%, potasu 11,5%. **Gleba pod rzepak powinna mieć pH (w 1 M KCl) powyżej 6,0 oraz co najmniej średnią zasobność w fosfor, potas i magnez.** Jeśli te warunki nie są spełnione, nawet bardzo dobrze zbilansowane nawożenie mineralne nie da oczekiwanego efektu. Cały program nawożenia rzepaku można podzielić na dwa główne etapy: - **Jesień** – budowanie systemu korzeniowego i przygotowanie rośliny do zimowania przez nawożenie fosforem, potasem, magnezem i ewentualnie umiarkowaną dawką azotu startowego. - **Wiosna** – dostarczenie azotu zsynchronizowanego z siarką w dwóch dawkach, uzupełnienie boru i korekta mikroelementów. ### Jakie nawozy stosować przed siewem rzepaku? Przed siewem dostarcza się fosforu, potasu, magnezu i części siarki. **Fosfor powinien trafić do gleby w całości przedsiewnie** – jest mało ruchliwy i w chłodnej jesiennej glebie rzepak może mieć trudności z jego pobieraniem nawet przy średniej zasobności. Warto go wymieszać z warstwą 10–20 cm, żeby umieścić go możliwie blisko strefy młodych korzeni. Dla plonu 4–5 t nasion z hektara i gleby o co najmniej średniej zasobności orientacyjne dawki to około **80–110 kg P₂O₅/ha** oraz **140–180 kg K₂O/ha**. Przy niskiej zasobności dawkę fosforu należy zwiększyć o 25–50%, a potasu o 10–35%. Na glebach lekkich warto podzielić dawkę potasu – wysłać 50–75% przed siewem, a pozostałą część późną jesienią lub bardzo wczesną wiosną. Rzepak jest w stanie pobrać przed zimą od 50 do 100 kg K₂O/ha, więc pewna część tej dawki powinna trafić do gleby jesienią. Wybór konkretnego nawozu zależy od sytuacji stanowiskowej: - **Nawóz PK** – gdy azot jesienią nie jest potrzebny, a gleba wymaga uzupełnienia fosforu i potasu. - **Nawóz NPK z umiarkowaną zawartością N, P, K i S** – gdy stanowisko jest ubogie i rzepak wymaga nawożenia startowego. - **Superfosfat pojedynczy** – gdy potrzebny jest fosfor wraz z wapniem i siarką. - **Superfosfat potrójny** – gdy głównym problemem jest fosfor, a siarkę planuje się podać osobno. - **Sól potasowa wysokoprocentowa** – gdy gleba wymaga potasu, a nie ma potrzeby dodatkowego magnezu lub siarki. - **Siarczan potasu** – gdy jednocześnie potrzebne są potas i siarka, szczególnie na stanowiskach, gdzie należy ograniczyć chlorki. [Przeczytaj: Jak złożyć wniosek o dopłatę do rzepaku? Krok po kroku](https://lepszeplony.pl/jak-zlozyc-wniosek-o-doplate-do-rzepaku/) Jeśli chodzi o Polifoską 21, to jest to nawóz NPK+S zawierający wszystkie cztery składniki w jednej granuli – wygodne rozwiązanie przedsiewne na stanowiskach o niskiej lub średniej zasobności, gdzie potrzeba jednoczesnego uzupełnienia fosforu, potasu i siarki. Jego skład (21% P₂O₅, 10% K₂O, 6% S) sprawia, że dawkowanie trzeba dopasować do rzeczywistych potrzeb gleby, a nie stosować go jako automatyczny nawóz startowy. > **Wskazówka:** Chlorek potasu wysiewaj odpowiednio wcześnie przed siewem rzepaku lub jesienią. Późne, wysokie dawki chlorków na glebach lżejszych mogą zwiększać stres osmotyczny młodych roślin i utrudniać start uprawy. ### Jak nawozić rzepak azotem jesienią? Jesienią rzepak nie powinien być mocno pobudzany azotem. Zbyt duża biomasa przed zimą to ryzyko – **nadmiernie wyniesiona szyjka korzeniowa jest częstym skutkiem przenawożenia N i bezpośrednio zwiększa podatność na wymarznięcie.** Nawet jeśli rośliny wyglądają dobrze, przenawożone rzepaki gorzej znoszą mrozy. Dawka startowa ma sens po zbożach, na stanowiskach ubogich w azot, przy opóźnionym siewie, po przyoraniu słomy lub w warunkach słabej mineralizacji. W takich sytuacjach stosuje się zwykle **20–40 kg N/ha**, a na stanowiskach wyraźnie ubogich – maksymalnie 40–50 kg N/ha. Jeśli gleba zawiera dużo azotu mineralnego lub rzepak rośnie szybko, dawkę jesienną należy pominąć lub mocno ograniczyć. Na stanowiskach po bobowatych lub po intensywnym nawożeniu organicznym dawkę azotu warto skorygować przez badanie Nmin – rzepak potrafi jesienią pobrać duże ilości azotu mineralnego i łatwo go przenawozić. Czym nawozić rzepak wiosną? --------------------------- Wiosna to moment, w którym decyduje się efektywność całego programu nawożenia. **Dawkę azotu wiosennego wylicza się bilansem, a nie wyłącznie oczekiwanym plonem.** Całkowite zapotrzebowanie rzepaku wynosi orientacyjnie 50–60 kg N na tonę nasion, ale od tej wartości należy odjąć azot mineralny w glebie (Nmin), składniki wniesione w nawozach naturalnych i efekt przedplonu. Badania polskie potwierdzają, że efekt plonotwórczy azotu był wyraźny do około **180 kg N/ha**, a w suchszych sezonach – do 230 kg N/ha. Nowe odmiany rzepaku ozimego reagowały wzrostem plonu o 8–14% przy dawkach do 220 kg/ha w porównaniu z niższymi dawkami. **Dawkę wiosenną zawsze dziel na dwie części:** - **Pierwsza dawka** – 50–70 kg N/ha, możliwie wcześnie po ruszeniu wegetacji. Na plantacjach słabych, z dużymi stratami liści, może stanowić 50–60% dawki całkowitej. - **Druga dawka** – 100–120 kg N/ha, przed intensywnym wydłużaniem pędu lub na początku pąkowania. Do pierwszej dawki można użyć saletry amonowej, RSM lub nawozu azotowego z siarką. Na zimnych glebach wczesną wiosną warto unikać wyłącznie saletrzanej formy azotu – domieszka formy amonowej lepiej wspiera regenerację korzeni i ogranicza straty przez wymywanie. **RSM działa dobrze przy równomiernej aplikacji, ale wymaga, żeby rośliny nie były mokre od rosy – inaczej ryzyko przypaleń rośnie.** Mocznik jest mniej przewidywalny wiosną – przy powierzchniowej aplikacji na suchą glebę może działać wyraźnie słabiej niż saletra ze względu na ryzyko ulatniania amoniaku. Porównując Polifoską 21 i Saletrosan pod rzepak wiosenny: **Saletrosan (saletra amonowa z siarką) jest lepszym wyborem jako pierwsza dawka wiosenna**, bo dostarcza jednocześnie azotu w formie szybko dostępnej (saletrzanej i amonowej) oraz siarczanu. Polifoska 21 to nawóz przedsiewny – jej stosowanie wiosną pogłównie nie ma sensu, bo fosfor i tak nie trafi skutecznie do strefy korzeni. > **Wskazówka:** Jeśli stosujesz RSM, sprawdź prognozę pogody przed aplikacją. Deszcz w ciągu kilku godzin po zabiegu może skutecznie ograniczyć straty amoniaku z mocznika zawartego w RSM, ale mokre liście zwiększają ryzyko oparzeń. Optymalnie nanosić RSM na suche rośliny przy temperaturze poniżej 15°C. ![Nawóz pod rzepak](https://lepszeplony.pl/wp-content/uploads/2026/09/bodyimg-50.jpg) Dlaczego siarka jest tak ważna w nawożeniu rzepaku? --------------------------------------------------- Siarka uczestniczy w syntezie cysteiny, metioniny i białek enzymatycznych, wpływa na tworzenie oleju i jest warunkiem efektywnego wykorzystania azotu. **Rzepak pobiera siarkę wyłącznie w formie siarczanowej** – siarka elementarna musi najpierw zostać utleniona mikrobiologicznie, co wiosną w chłodnej glebie trwa zbyt długo, żeby zdążyć zasilić roślinę w krytycznym momencie. Doświadczenia polowe z dawkami 40 i 60 kg S/ha wykazały wzrost plonu nasion o 11–12% w stosunku do kontroli bez siarki, co odpowiada przyrostowi rzędu 0,35–0,61 t/ha. Dawka 20 kg S/ha nie powodowała istotnego wzrostu plonu. Przy dawce 65 kg S/ha plon spadał o około 11,4% w porównaniu z optymalną dawką 40 kg S/ha, co pokazuje, że siarka działa w określonym oknie i nie należy jej stosować bez ograniczeń. [Przeczytaj: Jak zrobić kosę boczną do rzepaku – poradnik krok po kroku](https://lepszeplony.pl/jak-zrobic-kose-boczna-do-rzepaku/) **Orientacyjna relacja N:S powinna wynosić około 5–7 kg N na 1 kg S.** Przy dawce 160 kg N/ha najwyższy plon uzyskiwano przy 30 kg S/ha, a przy 220 kg N/ha – przy 60 kg S/ha. Im wyższa dawka azotu, tym więcej siarki potrzebuje rzepak, żeby ją efektywnie wykorzystać. W polskich warunkach stosuje się **30–50 kg S/ha**, a na glebach lekkich z dużymi opadami zimowymi, przy niskiej zawartości próchnicy i wysokiej dawce azotu, uzasadnione jest 40–60 kg S/ha. Warto pamiętać, że etykiety nawozów często podają siarkę jako SO₃, a nie S – przeliczenie jest proste: 1 kg S to około 2,5 kg SO₃. Siarkę warto stosować dzielone – część jesienią, zdecydowaną większość wczesną wiosną razem z pierwszą dawką azotu. Zbyt długie czekanie z siarką i podanie jej dopiero przed kwitnieniem może nie zabezpieczyć faz krytycznych. Należy też zwrócić uwagę, że wyższe dawki siarki podnoszą zawartość glukozynolanów w nasionach. W badaniach zwiększenie dawki z 0 do 30 kg S/ha podnosiło ich zawartość z 13,6 do 24,6 µmol/g. **Zawartość białka rosła do dawki około 20 kg S/ha i nie zwiększała się dalej** – to ważne ograniczenie, szczególnie przy planowaniu nawożenia pod kątem jakości nasion. Jak nawozić rzepak potasem, magnezem i mikroelementami? ------------------------------------------------------- **Potas pod rzepak jest często niedoszacowany.** Rzepak pobiera go więcej niż azotu w przeliczeniu na całkowitą biomasę. Jesienią potas poprawia gospodarkę wodną, koncentrację soków komórkowych i odporność na wymarzanie – zaniedbanie K ujawnia się często dopiero po zimie, gdy plantacja jest słabsza niż powinna. Przy plonie 4–5 t/ha i średniej zasobności dawka to **140–180 kg K₂O/ha**. Należy ją zwiększyć, gdy słoma jest zbierana, gleba jest lekka lub analiza wykazuje niską zasobność. Jeżeli słoma przedplonu pozostaje na polu, dostarcza potasu, ale nie zwalnia to z nawożenia – część K może zostać wymyta, a tempo jego uwalniania zależy od rozkładu resztek. Magnez pełni rolę centralnego składnika chlorofilu, dlatego jego niedobór bezpośrednio ogranicza fotosyntezę i wykorzystanie azotu. Przy niskiej zasobności warto zastosować go jesienią w formie kizerytu lub siarczanu magnezu, jeśli pH jest w normie. Jeśli jednocześnie trzeba podnieść pH, lepszym rozwiązaniem jest wapno magnezowe – ale wapnowanie pod rzepak najlepiej planować pod przedplon, a nie bezpośrednio przed siewem. Siarczan amonu to nawóz, który zakwasza ryzosferę. Na glebach kwaśnych może to pogłębiać problem dostępności molibdenu i fosforu oraz hamować rozwój systemu korzeniowego. Na glebach o wyższym pH jest natomiast korzystnym wyborem. Gdy chodzi o mikroelementy, bor jest tu osobną kategorią: - Bor wpływa na rozwój stożków wzrostu, kwitnienie, zawiązywanie łuszczyn i rozwój nasion. - Jego niedobór pojawia się na glebach lekkich, po wapnowaniu i w suszy – nawet gdy zasobność gleby jest prawidłowa, bo problemem jest pobieranie, a nie ilość składnika. - **Bor jest słabo mobilny w roślinie, więc jednorazowa wysoka dawka nie zaopatrzy równomiernie wszystkich kolejnych przyrostów.** Bezpieczna strategia borowa to dawki dzielone: - Około **200–250 g B/ha jesienią** – na rozwój stożka wzrostu i szyjki korzeniowej. - Około **150–200 g B/ha po ruszeniu wegetacji**. - Około **100–150 g B/ha w fazie wydłużania pędu**. - Około **100–150 g B/ha w fazie pąkowania**. To dawki pierwiastka (B), a nie produktu – zawartość boru w nawozie może się bardzo różnić. Warto sprawdzić etykietę przed obliczeniem ilości produktu do aplikacji. Przy łączeniu boru z innymi środkami ochrony roślin w jednym oprysku zawsze sprawdzaj kompatybilność – sole boru podnoszą pH cieczy roboczej i mogą destabilizować mieszaninę. Molibden bywa niedoceniany. **Odpowiada za przemiany azotanów w roślinie, dlatego na kwaśnych stanowiskach jego niedobór może wyglądać jak niedobór azotu** – nawet przy wysokim nawożeniu N. Mangan z kolei jest ważny na glebach o wysokim pH lub przesuszonych. Miedź i cynk stosuj wyłącznie po rozpoznaniu niedoboru – analiza gleby lub roślin powinna być podstawą decyzji. Nawożenie dolistne mikroelementami to narzędzie korekty, a nie zastępstwo nawożenia doglebowego. Badania z siarką dolistną pokazują, że rośliny pozbawione siarki doglebowej, nawet przy dokarmianiu dolistnym, dały plon stanowiący tylko około 70% wartości z nawożenia doglebowego – dolistne jest skuteczne, ale nie w pełni kompensuje brak składnika w glebie. > **Wskazówka:** Na glebach o wysokim pH, przewapnowanych lub po intensywnym wapnowaniu, dostępność boru, manganu i cynku wyraźnie spada – mimo że składniki mogą być obecne w glebie. To jeden z częstszych powodów subklinicznych niedoborów, które trudno zdiagnozować bez analizy roślin. ![stosowanie nawozów mineralnych dla rzepaku](https://lepszeplony.pl/wp-content/uploads/2026/09/bodyimg2-50.jpg) Nawożenie rzepaku po oborniku lub gnojowicy – co uwzględnić? ------------------------------------------------------------ Obornik i gnojowica dobrze pokrywają potrzeby potasu, ale nie rozwiązują w pełni kwestii siarki i boru – te składniki często trzeba uzupełniać mineralnie, niezależnie od dawki nawozu organicznego. **W pierwszym roku po oborniku rzepak wykorzystuje przeciętnie 30–40% zawartego w nim azotu, około 25% fosforu i 50–70% potasu** – korekta nawożenia mineralnego może więc być znaczna. [Przeczytaj: Kiedy siać rzepak na poplon? Termin i zasady siewu](https://lepszeplony.pl/kiedy-siac-rzepak-na-poplon/) Sam mechanizm jest prosty: fosfor i azot z obornika są uwalnianie wolno przez mineralizację, więc wyliczenie dawki mineralnej tylko na podstawie składu obornika prowadzi do błędów. Badanie Nmin wczesną wiosną daje tu realną podstawę do korekty. Ze swojej praktyki doradczej pamiętam przypadek gospodarstwa w woj. mazowieckim, gdzie rolnik stosował regularnie gnojowicę bydlęcą pod rzepak i kompletnie pomijał nawożenie siarką, uznając, że obornik załatwia całość. Plon utrzymywał się na poziomie 3,0–3,2 t/ha, a rośliny wykazywały charakterystyczne żółknięcie liści w fazie pąkowania. Po wprowadzeniu 40 kg S/ha w formie siarczanu amonu już w pierwszym sezonie plon wzrósł do 3,8 t/ha bez zmiany dawki azotu. Jakich błędów unikać w nawożeniu rzepaku? ----------------------------------------- Najczęstsze błędy, które rzeczywiście kosztują plon: - **Wysokie nawożenie azotowe bez jednoczesnego bilansowania siarki** – przy niedoborze S rośnie udział azotu niewykorzystanego, spada jakość nasion, a efektywność nawożenia mineralnego jest niska. - **Pomijanie potasu na glebach lekkich** – rzepak pobiera go bardzo dużo, a niedobory ujawniają się dopiero po zimie, gdy jest już za późno na korektę. - **Uzupełnianie fosforu po siewie lub wiosną** – fosfor zastosowany pogłównie nie trafia skutecznie do strefy aktywnych korzeni; cała dawka powinna być wymieszana z glebą przed siewem. - **Traktowanie nawozu wieloskładnikowego jako rozwiązania dla każdego stanowiska** – skład NPK ma stałe proporcje, które mogą nie odpowiadać rzeczywistym niedoborom konkretnej gleby. - **Stosowanie siarki elementarnej jako jedynego źródła wiosną** – musi zostać utleniona mikrobiologicznie, co przy niskich temperaturach trwa za długo i rzepak nie zdąży jej pobrać w krytycznych fazach. - **Przenawożenie azotem jesienią** – rośliny wyglądają bujnie, ale nadmierna biomasa i wyniesiona szyjka korzeniowa obniżają zimotrwałość. Mam w swojej praktyce obserwację, którą powtarzam rolnikom przy każdej okazji: mocznik stosowany wiosną na suchą glebę przy wyższych temperaturach traci dużo azotu przez ulatnianie amoniaku. Widziałem plantacje, gdzie po aplikacji mocznika w suche, ciepłe południe efekt był wyraźnie słabszy niż po saletrzance – i to bez żadnego błędu w dawkowaniu, wyłącznie przez złe warunki pogodowe w momencie zabiegu. Podsumowanie ------------ Dobór nawozu pod rzepak wymaga podejścia bilansowego, a nie schematycznego. **Fosfor i potas stosuj przed siewem, azot wiosną w dwóch dawkach zsynchronizowanych z siarką, a bor dziel przez cały sezon.** Gleba powinna mieć uregulowane pH i co najmniej średnią zasobność w podstawowe makroskładniki. Siarka to składnik, który przy dobrej dawce azotu decyduje, czy ten azot zostanie efektywnie wykorzystany – jej pominięcie lub opóźnienie aplikacji jest jednym z najdroższych błędów w nawożeniu rzepaku. FAQ --- ### Q: Czy można stosować nawozy organiczne jako jedyne źródło składników pod rzepak? A: Nawozy organiczne (obornik, gnojowica) pokrywają część potrzeb pokarmowych, ale rzadko w pełni. Siarkę i bor trzeba zwykle uzupełniać mineralnie, a dawkę azotu korygować przez badanie Nmin. ### Q: Czy rzepak jary wymaga innego nawożenia niż ozimy? A: Tak. Rzepak jary ma krótszy sezon wegetacyjny i mniejsze zapotrzebowanie na azot. Dawki azotu i siarki są niższe, a cały program nawożenia koncentruje się na wiosennym starcie uprawy. ### Q: Jak rozpoznać niedobór siarki u rzepaku w polu? A: Charakterystyczny objaw to żółknięcie młodych liści (najpierw wierzchołkowych, a nie dolnych jak przy niedoborze azotu) i deformacje blaszek liściowych. W zaawansowanym stadium rośliny nie zawiązują łuszczyn prawidłowo. ### Q: Czy nawożenie dolistne mikroelementami można łączyć z fungicydami? A: Często tak, ale wymaga to sprawdzenia kompatybilności. Bor podnosi pH cieczy roboczej, co może destabilizować niektóre fungicydy. Każdą mieszaninę należy sprawdzić przed użyciem w skali polowej. ### Q: Kiedy wykonać badanie gleby przed nawożeniem rzepaku? A: Próbkę glebową do oznaczenia zasobności w P, K, Mg i pH najlepiej pobrać 4–6 tygodni przed planowanym siewem. Próbkę na Nmin pobiera się wiosną, tuż przed ruszeniem wegetacji.